Zakres opracowania: osiem odrębnych, kompletnych bajek: „Jagnię i wilcy”, „Ptaszki w klatce”, „Szczur i kot”, „Dewotka”, „Wół minister”, „Kruk i lis”, „Malarze” i „Przyjaciele”. Pierwszych pięć pochodzi z „Bajek i przypowieści”, trzy ostatnie z „Bajek nowych”. Poniżej oddzielono przedstawione sytuacje od ich interpretacji.
„Jagnię i wilcy” — przemoc i pozorne usprawiedliwienie
Dwa wilki spotykają w lesie jagnię i zamierzają je rozszarpać. Ofiara pyta, jakim prawem chcą to zrobić. Drapieżnicy odpowiadają, wskazując, że jest smaczne, słabe i znalazło się w lesie. Następnie je zjadają. Pytanie o sprawiedliwość nie powstrzymuje przemocy, a rzekome argumenty wilków sprowadzają się do ich przewagi i możliwości wykorzystania bezbronności ofiary.
Już początek bajki zapowiada, że sprawca może znaleźć dowolny pretekst dla zamierzonej krzywdy. Nie wynika z tego rzeczywista wina jagnięcia. Utwór pokazuje raczej, jak siła podszywa się pod prawo i wytwarza wygodne dla siebie uzasadnienia.
„Ptaszki w klatce” — różnica doświadczeń
Młody czyżyk pyta starego, dlaczego płacze, skoro w klatce mają wygodniej niż na wolności. Starszy ptak wyjaśnia, że jego rozmówca urodził się w niewoli i dlatego potrafi ją akceptować. Sam natomiast pamięta życie na swobodzie i właśnie z powodu jej utraty cierpi. Na tej odpowiedzi bajka się kończy; nie ma w niej ucieczki ani odzyskania wolności.
Kontrast dotyczy pamięci i doświadczenia, nie tylko wieku. Młody ptak ocenia sytuację przez pryzmat wygody, stary zna wartość, której wygoda nie zastępuje. Rozmowę można odczytać jako alegorię ludzkiej niewoli, także w wymiarze narodowym, lecz same ptaki nie opowiadają wprost historii konkretnego państwa.
„Szczur i kot” — pycha przesłaniająca zagrożenie
Podczas nabożeństwa szczur siedzi na ołtarzu i przechwala się przed rodzeństwem, że kadzidło jest palone właśnie dla niego. Przypisuje sobie znaczenie, którego nic poza jego wyobrażeniem nie potwierdza. Gdy krztusi się dymem, z boku skacze kot, chwyta go i dusi.
Krótka scena łączy zarozumiałość z brakiem czujności. Szczur błędnie uznaje obrzęd za hołd składany własnej osobie i nie dostrzega niebezpieczeństwa. Jego śmierć jest gwałtowną puentą obalającą wcześniejsze przekonanie o wyjątkowej pozycji.
„Dewotka” — modlitwa sprzeczna z czynem
Służąca w czymś drobno zawiniła. Jej pani, kończąc modlitwę, wypowiada prośbę o odpuszczenie win i deklarację przebaczania innym. W tej samej chwili bez litości bije dziewczynę. Tekst nie podaje dokładnie, co zrobiła służąca, ani nie opisuje jej późniejszych losów.
Puenta potępia taki rodzaj pobożności, w którym słowa nie wpływają na postępowanie. Istotą przedstawionej obłudy jest jednoczesność modlitwy o miłosierdzie i okrucieństwa wobec zależnej osoby. Krytyka dotyczy sprzeczności zachowania z wyznawanymi zasadami, nie samej praktyki modlitwy.
„Wół minister” — pozór atrakcyjności i skutki kolejnych nominacji
Wół pełni funkcję ministra. Pracuje powoli, lecz zapewnia porządek. Lew, który jest monarchą w świecie bajki, nudzi się takim sposobem sprawowania urzędu i zastępuje go małpą. Nowa minister potrafi bawić otoczenie, dlatego początkowo wszyscy są zadowoleni.
Z czasem ujawniają się zaniedbania. Najubożsi cierpią, podczas gdy monarcha i małpa nadal się śmieją. Małpa traci stanowisko, a jej miejsce zajmuje lis. Ten z kolei działa zdradliwie zarówno wobec króla, jak i wobec poddanych. Po jego usunięciu do urzędu wraca wół i naprawia szkody pozostawione przez poprzedników.
W ramach alegorii zwierzęce postacie reprezentują przeciwstawne sposoby postępowania: cierpliwą pracę, pustą rozrywkę i przebiegłość. Układ zdarzeń podważa utożsamianie efektowności z pożytkiem. Samodzielna historia o zwierzętach pozwala uogólnić refleksję nad odpowiedzialnością za wspólne sprawy.
„Kruk i lis” — pułapka pochlebstwa
Kruk trzyma w dziobie ser. Lis, który chce go zdobyć, zaczyna wychwalać wygląd ptaka: jego oczy, postać i pióra. Sugeruje następnie, że tak piękny kruk musi mieć również piękny głos. Pochlebstwo skłania ptaka do popisania się śpiewem.
Gdy kruk otwiera dziób, ser wypada. Lis natychmiast go porywa i odchodzi. Pochwały okazują się środkiem do osiągnięcia konkretnej korzyści. Bajka przestrzega przed bezkrytycznym przyjmowaniem komplementów i przed próżnością, która ułatwia manipulację.
„Malarze” — prawda portretu a oczekiwanie upiększenia
Piotr i Jan pracują jako malarze. Piotr ma talent, ale żyje w niedostatku. Jan maluje gorzej, a mimo to zdobył bogactwo. Wyjaśnienie paradoksu pojawia się w zakończeniu: Piotr przedstawiał ludzi takimi, jacy byli, Jan natomiast malował ich piękniejszymi.
Tekst nie opisuje pojedynczego zamówienia ani rywalizacji rozgrywanej w kolejnych scenach. Zestawia dwa sposoby portretowania i ich rezultaty. Puenta pozwala dostrzec ludzką skłonność do wybierania pochlebnego obrazu siebie zamiast wierności rzeczywistości. Materialny sukces nie jest tu dowodem większych umiejętności artystycznych.
„Przyjaciele” — deklarowana życzliwość poddana próbie
Młody zając żyje w dobrych stosunkach z innymi zwierzętami i uważa się za powszechnie lubianego. Gdy zbliża się polowanie, a wraz z nim psy, potrzebuje jednak nie serdecznych słów, lecz natychmiastowego ratunku. Zwraca się kolejno do znajomych, prosząc, aby pomogli mu uciec.
Koń odmawia, przekonując, że pomogą inni. Wół tłumaczy się koniecznością spotkania z jałówką. Kozioł odsyła zająca do owcy, powołując się na niewygodę własnego grzbietu. Owca obawia się, że psy zagryzą ich oboje, i wskazuje cielę. Cielę uznaje, że skoro nie pomogli starsi, ono również nie powinno, po czym ucieka.
Zając nie uzyskuje pomocy i zostaje zjedzony przez psy. Zakończenie ostro kontrastuje z początkowym obrazem licznych przyjaźni. Kolejne odmowy pokazują, że uprzejmość i zapewnienia o sympatii nie muszą oznaczać gotowości do udzielenia rzeczywistej pomocy w niebezpieczeństwie.