Zakres opracowania: cztery kompletne satyry: „Pijaństwo”, „Żona modna”, „Do króla” i „Świat zepsuty”. Każdy utwór ma osobną sytuację wypowiedzi; postacie i zdarzenia nie tworzą wspólnej fabuły.
„Pijaństwo” — opowieść o uczcie i jej następstwach
Satyra ma formę rozmowy. Jeden z mężczyzn skarży się na silny ból głowy i przyznaje, że nadmiernie pił. Wyjaśnia, że podczas imienin żony przyjmował gości i biesiadował do rana. W jego relacji obowiązek gościnności staje się wygodnym usprawiedliwieniem utraty umiaru: gospodarz przedstawia kolejne kieliszki jako niemal nieunikniony skutek towarzyskich zwyczajów.
Po przebudzeniu w południe nadal czuje się źle. Żona proponuje herbatę, on jednak odrzuca ten sposób leczenia. Sięga do domowej apteczki i wypija anyżową wódkę, tłumacząc, że natrafił na nią przypadkiem. Pierwsza porcja prowadzi do następnych. Kiedy pojawiają się dwaj uczestnicy wcześniejszej uczty, ponownie częstuje ich alkoholem.
Podczas posiłku Jędrzej zaczyna wychwalać wstrzemięźliwość. Początkowo pozostali zgadzają się z jego uwagami. Wystarcza jednak propozycja Wojciecha, aby dla lepszego trawienia napić się wina, i biesiada zostaje wznowiona. Rozmówcy snują coraz śmielsze projekty naprawy państwa oraz prowadzenia wojen. Im więcej opróżniają butelek, tym większą pewność siebie okazują, choć nie przekłada się ona na rozsądne działanie.
Spór o króla Jana prowadzi do awantury. Gospodarz próbuje zabrać głos, sam jednak czuje się urażony i dołącza do kłótni. Dochodzi do bójki; zbiegają się służący, a opowiadający zostaje uderzony butelką. Nie potrafi dokładnie odtworzyć zakończenia zajścia. Jego relacja pokazuje, jak pozornie niewinne usprawiedliwienia kolejnych porcji alkoholu kończą się utratą kontroli i przemocą.
„Pijaństwo” — puenta przecząca deklaracjom
Rozmówca bohatera wygłasza pochwałę umiaru. Wskazuje, że trzeźwość sprzyja zdrowiu, rozsądkowi i porządkowi w życiu, natomiast człowiek nadużywający alkoholu dobrowolnie rezygnuje z przewagi, jaką daje mu rozum. Zestawia ludzką skłonność do nadmiaru z zachowaniem zwierząt, które zaspokajają rzeczywistą potrzebę.
Mężczyzna wysłuchuje pouczenia, lecz przy pożegnaniu zapowiada, że idzie napić się wódki. Nie następuje więc trwała przemiana. Satyryczny efekt wynika z kontrastu między trafnym rozpoznaniem szkody a natychmiastowym powrotem do tego samego postępowania.
„Żona modna” — małżeństwo oparte na błędnej kalkulacji
Znajomy gratuluje Piotrowi małżeństwa, ale świeżo poślubiony mąż odpowiada z rozgoryczeniem. Cofając się do okresu zalotów, przyznaje, że szczególnie pociągały go cztery dziedziczne wsie kandydatki, sąsiadujące z jego majątkiem. Wiedział o różnicy upodobań i o jej przywiązaniu do miejskiej mody, lecz zlekceważył te przeszkody.
Jeszcze przed ślubem godzi się na wymagającą intercyzę. Żona zastrzega sobie między innymi zimowe pobyty w Warszawie, odpowiedni ekwipaż, osobne pomieszczenia oraz szczególne warunki na wypadek choroby. Rozmowa obejmuje nawet możliwość przyszłego rozstania. Piotr akceptuje ustalenia, mimo że już wtedy zapowiadają one kosztowny i podporządkowany jej oczekiwaniom sposób życia.
Podróż do wiejskiego dworu wymaga kupna angielskiej karety. Wnętrze wypełniają bagaże i zwierzęta żony; mąż zostaje sprowadzony do roli pomocnika pilnującego między innymi klatki i pieska. Żona krytykuje jego sposób zwracania się do niej, miejscowe obyczaje i tradycyjną kuchnię. Sytuacje komiczne pokazują, że jej potrzeba uchodzenia za osobę światową przeważa nad troską o wzajemną życzliwość.
„Żona modna” — przebudowa dworu, pożar i spóźniony żal
Po przyjeździe żona odsuwa starego Franciszka, ocenia dom jako niewystarczający i żąda zmian w pomieszczeniach oraz ogrodzie. Wymienia fantazyjne ozdoby, w tym kiosk, meczet i świątynię Diany. Jej projekty podporządkowują przestrzeń modzie i pozorom. Wkrótce dwór rzeczywiście zmienia wygląd: pojawiają się kosztowne sprzęty, dekoracje, francuskie książki i wydzielone wnętrza.
Kulminacją jest wystawne przyjęcie. Piotr usługuje gościom, zamiast cieszyć się pozycją gospodarza. Podczas zabawy fajerwerki zapalają stodołę. Mąż usiłuje ratować zabudowania, lecz przyjęcie nadal trwa. Katastrofa ujawnia rozdźwięk między efektownym widowiskiem a jego realnymi kosztami.
Żona usprawiedliwia wydatki posagiem. Piotr stwierdza, że nawet większy majątek nie sprostałby jej zachciankom. Pod jej wpływem wraca do miasta, gdzie ponownie ponosi wysokie koszty. Opowieść kończy gorzkim przyznaniem, że na żal jest już za późno. Satyra nie przedstawia go wyłącznie jako niewinnej ofiary: sam zawarł małżeństwo z kalkulacji i wcześniej zgadzał się na warunki, których skutków nie chciał przewidzieć.
„Do króla” — oskarżenie odsłaniające wady oskarżyciela
Utwór jest zwrotem do Stanisława Augusta Poniatowskiego, a nie opowieścią o konkretnym wydarzeniu z jego panowania. Głos zabiera wykreowana postać szlacheckiego krytyka. Nie należy automatycznie przypisywać jej poglądów autorowi. Mówca zarzuca królowi, że nie wywodzi się z królewskiej rodziny, jest Polakiem i pochodzi z tej samej warstwy co inni szlachcice. Przekonanie o rzekomo wrodzonej wyższości dynastii łączy z zazdrością, że tron przypadł komuś innemu.
Następne zarzuty dotyczą młodości, łagodności i zainteresowania nauką. Mówca sugeruje, że skuteczniejszy władca powinien budzić strach, oraz drwi z upodobania do książek i ludzi uczonych. Rozumowanie celowo odsłania własną absurdalność: cechy przedstawiane przez krytyka jako wady nie dowodzą tego, czego chciałby dowieść.
Zakończenie uzależnia pochwałę od tego, czy król stanie się zły. Ta przewrotna propozycja ujawnia mechanizm ironii. Przedmiotem demaskacji są zawiść, kult pochodzenia, niechęć do wiedzy i odwrócona skala ocen. Nie jest to zestaw historycznych dowodów winy monarchy, lecz satyryczny portret jego rozmówcy.
„Świat zepsuty” — oskarżenie obyczajów i wezwanie do odpowiedzialności
Podmiot rozpoczyna od obrony prawa satyry do mówienia prawdy. Sprzeciwia się sytuacji, w której toleruje się naganne czyny, a krytykowanie ich uznaje za niewłaściwe. Zestawia wyidealizowany obraz dawnych przodków z własną surową oceną współczesnych. Piętnuje chciwość, obłudę, osłabienie więzi rodzinnych, krzywdzenie słabszych i lekceważenie prawa.
Katalog oskarżeń nie tworzy ciągu zdarzeń. Jest argumentacją moralną, w której przeciwstawia się uczciwość interesowności, a prawdziwą cnotę jej efektownym pozorom. Przywołanie upadku Rzymu ma służyć przestrodze przed skutkami zepsucia; jest elementem wywodu podmiotu, nie bezstronnym wykładem historycznym.
Finał nie poprzestaje na narzekaniu. Ojczyzna zostaje porównana do okrętu zagrożonego burzą. Mówiący wzywa do wspólnego ratunku i pozostania przy wspólnocie nawet w niebezpieczeństwie. Obraz kapitana, marynarzy i fal jest metaforą odpowiedzialności, a nie osobną opowieścią o katastrofie morskiej.