Dom podporządkowany pieniądzom
Akcja komedii rozgrywa się w Paryżu, w domu Harpagona. Jest on zamożnym wdowcem, lecz nie chce wydawać pieniędzy na potrzeby dzieci, służby ani gospodarstwa. Wciąż podejrzewa otoczenie o zamiar kradzieży. W ogrodzie ukrył szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów w złocie i nieustannie obawia się jej utraty.
Eliza i Kleant nie traktują ojca jako powiernika. Ukrywają swoje uczucia, ponieważ spodziewają się sprzeciwu wobec małżeństw niezgodnych z jego rachunkiem korzyści. Skąpstwo nie jest tu wyłącznie cechą komiczną: kształtuje relacje domowe, rodzi lęk i zmusza bliskich do posługiwania się tajemnicą, pochlebstwem lub podstępem.
Tajemnice Elizy i Kleanta
Eliza kocha Walerego, który ocalił ją od utonięcia. Młodzi wymienili już przyrzeczenia małżeńskie, lecz nie ujawnili ich Harpagonowi. Walery, ukrywający swoje pochodzenie, przyjął posadę rządcy w jego domu. Zdobywa zaufanie gospodarza, schlebiając jego oszczędności. Równocześnie próbuje odnaleźć rodzinę, z którą rozdzieliło go dawne nieszczęście.
Kleant zwierza się siostrze z miłości do Marianny. Dziewczyna żyje skromnie i opiekuje się chorą matką. Kleant chciałby jej pomagać, ale sam nie ma swobodnego dostępu do rodzinnych pieniędzy. Rodzeństwo odkrywa, że oboje muszą walczyć o możliwość samodzielnego wyboru małżonka.
Małżeńskie plany Harpagona
Harpagon oznajmia dzieciom własne zamiary. Chce poślubić Mariannę, przeznacza Kleantowi wdowę, a Elizę zamierza wydać za Anzelma. Największą zaletą ostatniego układu jest dla niego zgoda przyszłego zięcia na małżeństwo bez posagu. Nie interesuje go sprzeciw córki ani różnica między jej pragnieniami a jego decyzją.
Kleant jest wstrząśnięty, ponieważ ojciec staje się jego rywalem. Walery znajduje się w trudnej sytuacji: chce bronić ukochanej, ale nie może otwarcie wystąpić przeciw człowiekowi, którego zaufanie dopiero zdobywa. Próbuje ostrożnych argumentów, jednak Harpagon każdą wątpliwość ucina powrotem do korzyści finansowej. Młodzi muszą szukać innego wyjścia.
Kleant spotyka własnego ojca jako lichwiarza
Za pośrednictwem służącego Strzałki i faktora Simona Kleant stara się o pożyczkę. Warunki okazują się skrajnie niekorzystne: obok wysokiego kosztu przewidują przyjęcie części wartości w postaci zbędnych przedmiotów, zawyżonych w wycenie. Potrzebujący pieniędzy młodzieniec jest jednak gotów dalej rozmawiać.
Dochodzi do spotkania stron i ujawnienia ich tożsamości. Pożyczkodawcą jest Harpagon, a klientem jego własny syn. Ojciec oskarża Kleanta o rozrzutność, syn zarzuca ojcu nieuczciwe wzbogacanie się kosztem potrzebujących. Każdy dostrzega występek drugiego, lecz Harpagon nie uznaje własnej odpowiedzialności za sytuację, w której dziecko musi szukać pieniędzy u lichwiarza. Spotkanie pogłębia ich konflikt.
Frozyna, przygotowania do przyjęcia i szczerość Jakuba
Pośredniczka Frozyna zabiega o doprowadzenie do małżeństwa Harpagona z Marianną. Schlebia jego wyglądowi i wiekowi, zapewniając, że odpowiada upodobaniom dziewczyny. Brak posagu usiłuje zastąpić rachunkiem przyszłych oszczędności: skromna żona nie będzie wiele jadła, kupowała drogich strojów ani przegrywała majątku. Gdy jednak prosi gospodarza o wsparcie finansowe, ten unika odpowiedzi i odchodzi.
Przygotowania do wieczerzy pokazują, jak skąpstwo działa w praktyce. Harpagon chce przyjąć gości jak najmniejszym kosztem, a Walery popiera jego pomysły. Jakub, pełniący obowiązki kucharza i woźnicy, skarży się na niedożywione konie. Zachęcony do szczerości mówi także, że ludzie drwią z Harpagona. Zostaje za to pobity. Później bije go również Walery, co budzi w słudze pragnienie odwetu.
Wizyta Marianny i jawna rywalizacja
Marianna przybywa z Frozyną, niechętna perspektywie ślubu ze starym gospodarzem. W Kleancie rozpoznaje młodzieńca, którego wizyty wcześniej były jej miłe. Rozmowa zakochanych odbywa się pod kontrolą Harpagona, dlatego otwarte uczucia muszą ukrywać w pozornie grzecznych wypowiedziach.
Kleant wykorzystuje sytuację, aby okazać dziewczynie przywiązanie na koszt ojca. Zamawia poczęstunek w jego imieniu, a następnie zdejmuje z jego palca kosztowny pierścień i wręcza go Mariannie jako rzekomy prezent Harpagona. Ojciec nie może łatwo zaprotestować bez ośmieszenia się wobec gościa. Scena uwydatnia zarówno pomysłowość syna, jak i przywiązanie ojca do najmniejszego wydatku.
Podstęp ojca, pozorna zgoda i utrata szkatułki
Młodzi rozmawiają z Frozyną o sposobie zerwania niechcianego małżeństwa. Pośredniczka proponuje skusić Harpagona perspektywą związku z rzekomo bogatą kobietą. Jest to jednak dopiero pomysł, a nie rozwiązanie rzeczywiście przeprowadzone do końca.
Tymczasem Harpagon udaje przed Kleantem, że ze względu na wiek mógłby odstąpić mu Mariannę. Zachęcony syn wyznaje miłość. Ojciec natychmiast odrzuca pozorną zgodę i żąda rezygnacji z dziewczyny. Jakub próbuje ich pogodzić, zapewniając każdego, że ustąpił ten drugi. Krótkie pojednanie rozpada się, gdy wychodzi na jaw nieporozumienie. Wówczas Strzałka informuje Kleanta, że przechwycił ukrytą szkatułkę.
Odkrywszy brak pieniędzy, Harpagon wpada w rozpacz. Woła o ratunek, jakby odebrano mu życie, i podejrzewa wszystkich dookoła. Jego monolog pokazuje, że utracone złoto zajmuje w jego uczuciach miejsce najbliższej osoby.
Śledztwo i pomyłka Walerego
Harpagon sprowadza komisarza i domaga się wykrycia złodzieja. Jakub wykorzystuje okazję, aby zemścić się na Walerym: wskazuje go jako sprawcę, choć nie ma dowodów. Dostosowuje zmyślone szczegóły do informacji podsuwanych przez gospodarza.
Wezwany Walery sądzi, że ujawniono jego związek z Elizą. Zamiast zaprzeczać, przyznaje się do miłości i prosi o zrozumienie. Harpagon nadal myśli o szkatułce. Przez dłuższą chwilę obaj używają słów, które pasują do dwóch różnych spraw: ojciec mówi o pieniądzach, młodzieniec o ukochanej. Wreszcie Walery wspomina córkę i zawarte przyrzeczenia. Harpagon odkrywa nową, nieznaną mu wcześniej tajemnicę, zamiast uzyskać wyjaśnienie kradzieży.
Rozpoznanie rodziny i warunki szczęśliwego zakończenia
Przybyły Anzelm nie chce poślubiać Elizy wbrew jej woli. Walery broni swojego pochodzenia i opowiada o rozbiciu statku, z którego jako dziecko został uratowany. Szczegóły pozwalają Mariannie rozpoznać w nim brata. Ona i matka także przeżyły katastrofę, lecz zostały uprowadzone przez korsarzy. Anzelm ujawnia wówczas, że jest ich ojcem, don Tomaszem d’Alburci, od lat przekonanym o utracie rodziny.
Kleant proponuje zwrot całej zawartości szkatułki pod warunkiem zgody na ślub z Marianną. Anzelm popiera obie kochające się pary i zobowiązuje się pokryć wydatki. Harpagon ustępuje dopiero po zapewnieniu, że nie poniesie kosztów; dodatkowo żąda nowego ubrania na wesele, a zapłatę dla komisarza także przerzuca na Anzelma.
Zakończenie przynosi zgodę na małżeństwa Elizy z Walerym i Kleanta z Marianną oraz zapowiedź spotkania odzyskanej rodziny z matką. Harpagon nie odchodzi jednak z myślą o bliskich: chce uściskać szkatułkę. Komedia rozwiązuje kłopoty młodych, ale pozostawia skąpca przy jego dominującym przywiązaniu do pieniędzy.