Potop

Streszczenie

Rok 1655 otwiera karty „Potopu”, gdy osłabiona wojnami Rzeczpospolita pada ofiarą szwedzkiego najazdu pod wodzą Karola X Gustawa. Zdrętwiałe od klęsk chorągwie nie stawiają oporu, a król Jan Kazimierz uchodzi za Wisłę; po drogach suną regimenty rajtarów grabiąc Warszawę, Kraków i litewskie miasteczka. W tym chaosie na scenę wkracza Andrzej Kmicic, młody pułkownik husarii, który z rozkazu zmarłego wuja przybywa do laudańskich Wodoktów poznać przyszłą narzeczoną, Oleńkę Billewiczównę. Ich spotkanie zapowiada związek wielkiej miłości i surowych zasad: ona wymaga hartu ducha i odpowiedzialności, on niesie za sobą kompanię hulaków, gotowych podpalić dwór, byle olśnić wodza.

Gdy laudańscy zuchowie pustoszą Lubicz i podpalają Wołmontowicze, Oleńka zrywa zaręczyny, a upokorzony Kmicic szuka chwały u księcia Janusza Radziwiłła w Kiejdanach. Magnat, marzący o własnym księstwie, wciąga młodego żołnierza w akt poddania Litwy Szwecji. Dopiero chwila, w której Kmicic musi podnieść szablę przeciw oddziałom Michała Wołodyjowskiego, otwiera mu oczy na zdradę. Porzuca Radziwiłła, ratuje królewskie skarby i – ścigany jak banita – przyjmuje nowe imię Babinicz, ślubując, że odtąd każdy jego czyn naprawi szkody wyrządzone ojczyźnie.

Jesienią trafia pod mury Jasnej Góry, gdzie garstka mnichów i ochotników szykuje się na decydujące oblężenie. Obrona sanktuarium staje się iskrą nadziei; Babinicz w nocnych wypadach gasi lonty, wykrada proch i unieszkodliwia szwedzkie armaty, aż armia Karola odstępuje w grudniowy poranek 1655 r. Wieść o „nieznanym rycerzu” rozbrzmiewa w całym kraju, wskrzeszając morale konfederatów. Na Podlasiu Babinicz podpala magazyny w Tykocinie, chwyta księcia Bogusława Radziwiłła i przekazuje kompromitujące listy królowi, lecz prosi o milczenie, by wciąż działać pod osłoną nowego nazwiska.

Lipiec 1656 przynosi bitwę warszawską: Kmicic, już ujawniony, osłania królewskie chorągwie w trzydniowym boju, w którym Polacy ustępują pola, lecz wygrywają ducha. Wkrótce dowiaduje się, że Oleńka została uprowadzona przez brandenburskich dragonów; w szaleńczej szarży rozbija konwój, ratuje ukochaną i odzyskuje jej serce. Jednocześnie upadają Radziwiłłowie: Janusz umiera w samotności, Bogusław idzie w kajdany – zdrada płaci własnym wstydem.

Zimą 1657 w kościółku w Upicie dzwony ogłaszają ślub Andrzeja Kmicica i Oleńki Billewiczówny. Goście wznoszą toasty pod zdobytymi szwedzkimi sztandarami, a król błogosławi rycerza, który zdołał odkupić grzechy odwagą i wiernością. Tak kończy się historia przemiany: z popiołów zdrady rodzi się bohater, a miłość splata się z patriotyzmem, przywracając nadzieję całej Rzeczpospolitej.