24. Różne postawy człowieka wobec Boga.

Relacja człowieka z Bogiem szczególnie wyraźnie ujawnia się wobec cierpienia, którego nie potrafi on wyjaśnić. Może prowadzić do oskarżenia, pokornej modlitwy albo prostego zaufania. W Dziadach części III Adam Mickiewicz pokazuje, że o wartości postawy religijnej decyduje nie siła deklaracji, lecz sposób przeżywania własnych ograniczeń i odpowiedzialności za innych.

Konrad w Wielkiej Improwizacji buntuje się przeciw Bogu w imię cierpiącego narodu. Utożsamia własny ból z bólem milionów i chce odmienić ich los. Jego wystąpienie nie wynika więc jedynie z osobistej ambicji: ma źródło również w autentycznej miłości do wspólnoty. Problem pojawia się wtedy, gdy bohater uznaje wielkość swoich uczuć za prawo do sprawowania władzy nad ludzkimi duszami. Domaga się od Boga takiej mocy, aby móc uszczęśliwić naród według własnej woli. Miłość zostaje połączona z pragnieniem całkowitej kontroli. W tym napięciu dramat ujawnia niebezpieczeństwo pychy: człowiek przekonany o czystości intencji przestaje pytać o granice własnego działania.

Milczenie Boga potęguje gniew Konrada. Bohater podważa Bożą miłość i zbliża się do nazwania Stwórcy tyranem. Ostatnie słowo porównania, wskazujące na cara, wypowiada jednak głos diabła, a nie sam Konrad. To rozróżnienie ma znaczenie: scena pokazuje duchowe zagrożenie i walkę o bohatera, nie gotowe rozstrzygnięcie całej jego drogi. Buntownik upada, nie uzyskując żądanej władzy. Jego miłość do narodu pozostaje ważna, lecz nie wystarcza, aby usprawiedliwić roszczenie do zajęcia miejsca Boga. Nie ma też podstaw, by uznać zakończenie Improwizacji za świadome pogodzenie się Konrada z Opatrznością.

Odmienną postawę przyjmuje ksiądz Piotr. Uznaje własną małość, modli się i pomaga Konradowi przez egzorcyzmy. Pokora nie oznacza u niego obojętności ani bezczynności. Zakonnik zwraca się ku zagrożonemu człowiekowi, a w swoim widzeniu prosi o ratunek dla prześladowanej młodzieży. Nie wymusza jednak odpowiedzi na Bogu. To jemu zostaje ukazana perspektywa odrodzenia narodu. Zestawienie obu postaci sugeruje, że otwarcie na sens przekraczający własne rozumienie wymaga rezygnacji z przekonania o osobistej wszechmocy. Jeszcze inną odmianę ufności reprezentuje Ewa: modli się za rodzinę, ojczyznę, więźniów i poetę. Jej religijność opiera się na współczuciu, a pełna światła wizja podkreśla wewnętrzną harmonię tej postawy.

Złożoność relacji z Bogiem wyjaśnia również biblijna Księga Hioba. Bohater traci bliskich, majątek i zdrowie, chociaż nie zasłużył na nieszczęście swoim postępowaniem. Nie odrzuca Boga, ale też nie pozostaje spokojny: przeklina dzień narodzin i szuka odpowiedzi na pytanie o cierpienie. W zakończeniu uznaje ograniczoność własnego poznania. Hiob łączy zatem skargę z trwaniem w relacji religijnej. W porównaniu z Konradem nie domaga się władzy nad innymi ludźmi, natomiast podobnie doświadcza kryzysu wynikającego z niezrozumiałego bólu. Kontekst pokazuje, że pytania i rozpacz nie muszą oznaczać całkowitego zerwania wiary ani stanowić przeciwieństwa każdej formy pokory.

Postawy wobec Boga w dramacie rozciągają się od pełnego pychy żądania po ufność wyrażaną pomocą i modlitwą. Mickiewicz wyróżnia pokorę księdza Piotra oraz współczucie Ewy, nie odbierając buntowi Konrada tragicznego źródła w cierpieniu narodu. Historia Hioba pozwala dopowiedzieć, że dojrzała wiara może obejmować bolesne pytania, o ile człowiek nie utożsamia własnego osądu z nieograniczonym prawem do decydowania za innych.

• Teza. Postawę wobec Boga określa sposób reagowania na cierpienie i własne ograniczenia; silna deklaracja miłości nie usprawiedliwia każdego działania.
• Konrad: motywacja. Kocha naród i cierpi wraz z nim, dlatego pragnie zmienić jego los; jego bunt nie jest wyłącznie egoizmem.
• Konrad: pycha. Żąda władzy nad duszami i oskarża Boga; słowo o carze dopowiada diabeł, a upadek bohatera nie oznacza świadomego pojednania.
• Piotr i Ewa. Zakonnik łączy pokorę z pomocą Konradowi; Ewa modli się za innych. Ich ufność ma wymiar współczującego działania.
• Kontekst: Hiob. Niewinny cierpiący skarży się i pyta, lecz nie zrywa relacji z Bogiem; ostatecznie uznaje granice własnego poznania.
• Wniosek. Wiara może obejmować pytania i rozpacz. Dramat krytycznie ukazuje roszczenie do wszechmocy, przeciwstawiając mu pokorę oraz troskę o innych.

Biblia, Księga Hioba

Hiob po utracie rodziny, majątku i zdrowia nie rezygnuje z relacji z Bogiem, lecz wyraża rozpacz i szuka wyjaśnienia swojego losu. Nie należy przedstawiać go jako człowieka pozbawionego skarg. W zakończeniu przyznaje, że mówił o sprawach przekraczających jego rozumienie. Kontekst komplikuje przeciwstawienie buntu i pokory w Dziadach: bolesne pytania mogą towarzyszyć wierze. Od Konrada odróżnia Hioba brak żądania władzy nad ludźmi; jego spór dotyczy przede wszystkim niezawinionego cierpienia.

Propozycja sformułowania: Hiob pokazuje, że skarga nie musi oznaczać odrzucenia Boga, a uznanie własnych ograniczeń może dojrzewać poprzez bolesny spór.

Autor nieznany, Pieśń o Rolandzie

Umierający Roland modli się, wyznaje winy i ofiarowuje Bogu rękawicę, którą przyjmuje anioł Gabriel. Gest przypomina zależność wasala od seniora: rycerz uznaje nad sobą najwyższy autorytet. Pozwala to porównać średniowieczną ufność z pokorą księdza Piotra. Nie oznacza jednak, że Roland jest bezbłędny; jego wcześniejsza duma współtworzy tragiczny przebieg bitwy. Kontekst pokazuje, że podporządkowanie się Bogu może łączyć się z uznaniem własnej winy, zamiast służyć potwierdzeniu osobistej wyjątkowości.

Propozycja sformułowania: Roland w chwili śmierci oddaje się Bogu jak swemu zwierzchnikowi, co przeciwstawia go żądającemu Boskiej władzy Konradowi i zbliża do pokory Piotra.

Autor nieznany, Lament świętokrzyski

Maryja, patrząc na cierpienie Syna, zwraca się do archanioła Gabriela i zestawia dawną zapowiedź radości z obecnym bólem. Jej wypowiedź jest skargą wynikającą z bezradności matki, a nie żądaniem panowania nad światem. Kontekst pozwala poszerzyć temat o religijność przeżywaną poprzez osobiste cierpienie. W porównaniu z Konradem wspólne jest doświadczenie nieznośnego bólu, lecz odmienny pozostaje sposób jego wyrażenia. Utwór przypomina, że postawa religijna nie zawsze przybiera formę spokojnej zgody na los.

Propozycja sformułowania: Skarga Maryi dowodzi, że w literaturze religijnej jest miejsce na bezradność i pytania, które nie przybierają postaci roszczenia do Boskiej mocy.