25. Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia?

Sny i widzenia w literaturze mogą odsłaniać to, czego człowiek nie ujawnia w codziennych rozmowach: pragnienia, lęki, stan sumienia oraz sposób przeżywania świata. W Dziadach części III Adama Mickiewicza mają również wymiar nadprzyrodzony. Pozwalają rozpoznać moralne wnętrze bohaterów, ponieważ obnażają ich zależności i pokazują, ku jakim wartościom zwracają swoje życie.

Sen Senatora ujawnia przede wszystkim ukrytą słabość człowieka sprawującego brutalną władzę. Nowosilcow śni najpierw o pieniądzach, tytule i odznaczeniach od cara. Cieszy go podziw dworzan, ale także ich zazdrość i strach. Szczęście bohatera zależy więc od przewagi nad innymi i potwierdzenia własnej pozycji. Następnie obraz gwałtownie się odwraca: car okazuje mu niechęć, otoczenie odsuwa się i szydzi. Senator doznaje przerażenia, jakby utrata uznania oznaczała całkowite unicestwienie. Sen pokazuje, że za pewnością siebie prześladowcy kryje się uzależnienie od cudzej łaski. Ten, kto pozbawia innych wolności, sam nie jest wewnętrznie wolny.

Znamienne jest również to, czego Senator się nie obawia. W centrum jego koszmaru nie znajdują się ofiary represji ani poczucie winy, lecz własne poniżenie. Pozwala to odróżnić lęk przed utratą korzyści od skruchy. Diabły celowo pobudzają jego pychę, a potem dręczą go wizją upadku. Ich obecność nadaje scenie sens moralny i metafizyczny: senny niepokój wiąże się z podporządkowaniem bohatera złu. Nie należy jednak uznawać koszmaru za zapowiedź skutecznego nawrócenia. W scenie nie następuje świadoma decyzja Senatora o naprawieniu wyrządzonych krzywd. Czytelnik rozpoznaje prawdę o postaci wyraźniej niż ona sama.

Przeciwny obraz przynosi widzenie Ewy. Przed zaśnięciem dziewczyna modli się nie tylko za bliskich, ale również za prześladowanych rodaków i więzionego poetę. W jej śnie kwiaty ofiarowane Maryi trafiają do Dzieciątka Jezus, które obsypuje nimi Ewę. Światło, kwiaty i obecność aniołów budują atmosferę łagodności. Widzenie można odczytać jako obraz czystości intencji i otwarcia na miłość. To, czym bohaterka dzieli się z innymi, powraca jako doświadczenie duchowej bliskości. W odróżnieniu od Senatora Ewa nie szuka potwierdzenia swojej wyższości. Jej wewnętrzny spokój wynika z więzi i współczucia, a nie z dominacji. Zestawienie obu scen pokazuje, że treść nocnych doświadczeń odpowiada odmiennym orientacjom moralnym bohaterów.

Podobną funkcję ujawniania ukrytej prawdy pełni nocna scena Lady Makbet w Makbecie Williama Szekspira. Kobieta chodzi we śnie, wykonuje ruchy mycia rąk i mówi o krwi, której nie potrafi usunąć. Zachowanie obserwowane przez lekarza i damę odsłania ciężar winy, tłumiony wcześniej przez zapewnienia o konieczności opanowania. Nie jest to zwykła relacja ze snu, lecz scena somnambulizmu. Podobnie jak koszmar Senatora ujawnia kruchość osoby związanej z przemocą. Różnica pozostaje zasadnicza: Lady Makbet nawiedza pamięć zbrodni, natomiast Senator boi się głównie utraty pozycji. Nie każde nocne cierpienie bohatera świadczy zatem o takim samym stanie sumienia.

Sny i widzenia pokazują więc zarówno ukryte zniewolenie, jak i zdolność do bezinteresownej miłości. W dramacie Mickiewicza ich nadprzyrodzona oprawa pozwala dodatkowo ocenić duchowy stan postaci. Porównanie z Szekspirem potwierdza, że trzeba analizować konkretną treść nocnego doświadczenia, ponieważ lęk o własne znaczenie różni się od ciężaru winy, a oba przeciwstawiają się ufności Ewy.

• Teza. Sny i widzenia odsłaniają moralne wnętrze człowieka: jego lęki, pragnienia, zależności i wartości, często ukryte pod codziennym zachowaniem.
• Marzenia Senatora. Pieniądze, tytuły i ukłony cieszą Nowosilcowa, ponieważ budują jego przewagę; sen ujawnia potrzebę uznania oraz podporządkowania innych.
• Koszmar Senatora. Niechęć cara wywołuje przerażenie. Bohater boi się utraty pozycji, a nie krzywdy ofiar; jego strach nie oznacza skruchy.
• Widzenie Ewy. Modlitwa za innych poprzedza pełny światła sen o Maryi, Jezusie i kwiatach; wizja podkreśla współczucie oraz czystość intencji.
• Kontekst: Makbet. Lady Makbet podczas chodzenia we śnie próbuje zmyć wyobrażoną krew; ujawnia ciężar winy, odmienny od lęku Senatora przed degradacją.
• Wniosek. Nocne doświadczenia odsłaniają prawdę o postaciach, lecz wymagają osobnej interpretacji; nie każdy koszmar świadczy o wyrzutach sumienia lub przemianie.

William Szekspir, Makbet

W scenie nocnego chodzenia Lady Makbet próbuje usunąć wyobrażoną krew z rąk i wypowiada urwane słowa związane ze zbrodnią. Lekarz i dama obserwują zachowanie, którego bohaterka świadomie nie kontroluje. Kontekst pokazuje, jak pozór opanowania ustępuje ujawnieniu winy. Podobnie Senator z Dziadów okazuje się we śnie bezradny, lecz źródło jego strachu jest inne: utrata łaski cara. Porównanie pozwala odróżnić wyrzuty sumienia od lęku o własną pozycję i nie sprowadzać wszystkich nocnych doświadczeń do jednego sensu.

Propozycja sformułowania: Lady Makbet nawiedza pamięć zbrodni, podczas gdy Senatora przeraża degradacja, dlatego ich nocny niepokój ujawnia odmienne prawdy o sumieniu.

Jan Kochanowski, Tren XIX albo Sen

Ojcu ukazuje się zmarła matka z Urszulką na rękach i przynosi pocieszenie po utracie dziecka. Wizja odpowiada na potrzebę odzyskania ładu po rozpaczy; przywołuje nadzieję oraz konieczność przyjęcia ludzkich ograniczeń. Zakończenie zachowuje niepewność, czy doświadczenie było snem. W zestawieniu z łagodnym widzeniem Ewy kontekst pokazuje, że nocny obraz może wzmacniać człowieka zamiast go dręczyć. Różnica polega na tym, że Ewa doświadcza harmonii, a cierpiący ojciec dopiero próbuje ją odzyskać.

Propozycja sformułowania: Sen w ostatnim trenie odsłania potrzebę ukojenia po stracie, podczas gdy widzenie Ewy wyraża już obecną w niej ufność i otwarcie na miłość.

Stanisław Wyspiański, Wesele

Spotkanie Dziennikarza ze Stańczykiem ujawnia jego gorycz i kryzys odpowiedzialności za sprawy narodowe. Zjawa, związana z pamięcią historyczną, zmusza bohatera do konfrontacji z własną niemocą. Wręczenie kaduceusza oraz szydercze wezwanie do mącenia obnażają problem działania pozbawionego konstruktywnego celu. Nie trzeba uznawać całej sceny za zwyczajny sen: istotna jest funkcja widzenia. Tak jak nocne sceny Dziadów spotkanie z fantastyczną postacią odsłania prawdę ukrytą pod publiczną rolą, ale nie gwarantuje trwałej poprawy.

Propozycja sformułowania: Stańczyk wydobywa na jaw kryzys Dziennikarza, podobnie jak koszmar Senatora ujawnia to, co skrywa jego pozorna pewność siebie.