23. Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy.

Społeczeństwo żyjące pod zaborami nie stanowi jednolitej wspólnoty postaw. Przemoc może wywoływać solidarność i opór, ale także skłaniać do obojętności lub współpracy z władzą. W Dziadach części III Adam Mickiewicz pokazuje, że stosunek do zaborcy ujawnia przede wszystkim hierarchię wartości: odpowiedzialność za prześladowanych albo troskę o własny spokój i korzyści.

Pierwszy wyraźny kontrast pojawia się w Salonie warszawskim. Towarzystwo przy drzwiach rozmawia po polsku o represjach, natomiast goście skupieni przy stoliku mówią po francusku o życiu towarzyskim. Sam język nie rozstrzyga jeszcze o moralności bohaterów, ale w połączeniu z tematami rozmów podkreśla oddalenie części elity od doświadczenia rodaków. Damy wspominają Nowosilcowa jako znakomitego organizatora zabaw. Człowiek odpowiedzialny za prześladowania zostaje oceniony według jakości balów. Dla tych osób wygoda i prestiż okazują się ważniejsze niż krzywda ludzi poddanych jego władzy. Taka obojętność ułatwia zaborcy funkcjonowanie, nawet jeśli nie przybiera formy bezpośredniego donosicielstwa.

Odmienną postawę reprezentuje Adolf, opowiadający o Cichowskim. Potajemne uwięzienie i długotrwałe tortury niszczą psychikę człowieka, który po odzyskaniu wolności nadal boi się otoczenia. Opowieść przywraca ofierze miejsce w pamięci wspólnoty. Patriotyzm oznacza tu gotowość wysłuchania prawdy i przekazania jej dalej, mimo że jest niewygodna dla uczestników salonowego życia. Nie sprowadza się więc do deklarowania miłości do ojczyzny ani do walki z bronią. Wysocki porównuje naród do lawy, przeciwstawiając zimnej skorupie żywy, gorący środek. Metafora wyraża wiarę w zachowaną siłę wspólnoty, lecz nie dowodzi zgodności wszystkich Polaków. Przy drzwiach stoją również starsi patrioci, dlatego podział nie przebiega po prostu między młodymi a starymi.

Drugi ważny aspekt to różnica między biernym przystosowaniem a świadomym udziałem w przemocy. W otoczeniu Senatora działają Doktor i Pelikan, którzy zabiegają o względy zwierzchnika. Ich służalczość łączy się z krzywdzeniem więźniów oraz ukrywaniem odpowiedzialności za represje. W sprawie Rollisona stawką jest życie młodego człowieka, lecz dla funkcjonariuszy ważniejsze pozostaje bezpieczeństwo własnej pozycji. Mickiewicz pokazuje w ten sposób, że system zaborczy korzysta także ze wsparcia ludzi gotowych działać przeciw rodakom. Kolaboracja polega na czynnej pomocy aparatowi przemocy, dlatego nie należy utożsamiać jej ze wszystkimi formami strachu czy ostrożności.

Podobne zróżnicowanie ujawniają Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego. Marcin Borowicz początkowo ulega wpływowi rosyjskiej szkoły i oddala się od własnej tradycji. Przełomem staje się recytacja Reduty Ordona przez Bernarda Zygiera, która wywołuje silne emocje i przywraca uczniom kontakt z polską pamięcią historyczną. Tak jak opowieść Adolfa, słowo przeciwstawia się narzuconemu przemilczeniu. Powieść uzupełnia jednak obraz Mickiewicza o wyraźną możliwość zmiany: człowiek poddany rusyfikacji nie musi pozostać obojętny. Postawa wobec zaborcy może kształtować się pod wpływem spotkania z innymi i odzyskania wiedzy o własnej wspólnocie, a nie tylko wynikać ze stałych cech charakteru.

Dramat Mickiewicza ukazuje zatem zarówno solidarność, jak i moralne skutki podporządkowania życia własnym korzyściom. O wartości postawy decyduje stosunek do konkretnej krzywdy, nie sama przynależność do narodu czy pokolenia. Porównanie z Żeromskim pozwala dodać, że opór można odbudowywać przez prawdę i kulturę, a obojętność nie zawsze jest stanem nieodwracalnym.

• Teza. Postawy wobec zaborcy ujawniają wybór między odpowiedzialnością za rodaków a własnym spokojem, prestiżem lub korzyścią uzyskaną dzięki władzy.
• Towarzystwo stolikowe. Rozmowy o balach i pochwały Nowosilcowa pokazują obojętność na represje; wygoda przesłania uczestnikom salonu cierpienie prześladowanych.
• Patrioci przy drzwiach. Adolf opowiada o Cichowskim, przywracając pamięć o ofierze; metafora lawy Wysockiego wyraża wiarę w żywotność wspólnoty.
• Czynna współpraca. Doktor i Pelikan służą aparatowi represji dla własnej pozycji; ich udział w przemocy różni się od biernego konformizmu.
• Kontekst: Syzyfowe prace. Recytacja Zygiera budzi Borowicza z uległości wobec rusyfikacji; podobnie jak opowieść Adolfa przywraca prawdę i narodową pamięć.
• Wniosek. Patriotyzm sprawdza się w stosunku do krzywdy; podział nie odpowiada prosto wiekowi, a postawa jednostki może ulec zmianie.

Stefan Żeromski, Syzyfowe prace

Borowicz początkowo ulega rusyfikacyjnemu oddziaływaniu szkoły. Recytacja Reduty Ordona przez Zygiera budzi jego emocje i przywraca więź z polską historią. Kontekst pokazuje zarówno podporządkowanie polityce zaborcy, jak i możliwość odzyskania tożsamości. Łączy się z opowieścią Adolfa o Cichowskim: w obu przypadkach publicznie wypowiedziane słowo przełamuje obojętność i przeciwstawia się przemilczeniu krzywdy. Żeromski mocniej eksponuje proces przemiany jednego bohatera, dlatego pomaga uniknąć przedstawiania społeczeństwa jako zbioru niezmiennych typów.

Propozycja sformułowania: Historia Borowicza pokazuje, że obojętność wobec sprawy narodowej może ustąpić, gdy człowiek odzyska kontakt z wypieraną pamięcią wspólnoty.

Juliusz Słowacki, Kordian

Podczas zebrania spiskowców większość odrzuca projekt zabicia cara, a Kordian decyduje się działać samotnie. Spór dotyczy sposobu walki, odpowiedzialności za królobójstwo oraz skutków zamachu. Nie można uznać wszystkich przeciwników planu za zdrajców: sam dramat pokazuje, że wspólny cel nie wyklucza zasadniczych różnic moralnych. W zestawieniu z Dziadami kontekst poszerza obraz społeczeństwa o konflikty wewnątrz środowiska patriotycznego. Pozwala odróżnić współpracę z zaborcą od odmowy udziału w określonej metodzie oporu.

Propozycja sformułowania: Spiskowcy z Kordiana przypominają, że sprzeciw wobec zamachu nie musi oznaczać poparcia dla zaborcy, lecz może wynikać z odmiennej oceny środków walki.

Eliza Orzeszkowa, Gloria victis

Tarłowski i Jagmin uczestniczą w powstaniu styczniowym i giną w walce z rosyjską przemocą. Jagmin rusza ku zagrożonym rannym, a opowieść przyrody ocala pamięć poległych. Tekst eksponuje solidarność oraz gotowość zapłacenia za nią najwyższej ceny. W porównaniu z Dziadami przedstawia bardziej skupiony obraz wspólnoty ofiary, zamiast szerokiego przekroju postaw salonu i urzędników. Nadaje się do rozwinięcia patriotycznej strony porównania, zwłaszcza związku między przeciwstawieniem się przemocy a obowiązkiem pamięci o ofiarach.

Propozycja sformułowania: Orzeszkowa, podobnie jak Adolf w Dziadach, przeciwstawia zapomnieniu świadectwo o ludziach skrzywdzonych przez zaborcę, podkreślając ich solidarność i odwagę.