Biologia — zadania maturalne

Przykładowe rozwiązanie

1. Obecność w ogonkach liściowych komór powietrznych, zwiększających wyporność rośliny.

2. Obecność aparatów szparkowych w liściach pływających tylko w skórce górnej umożliwia wymianę gazową z atmosferą, bez zalewania tkanki przewietrzającej.

Zasady oceniania

2 pkt – za poprawne wypisanie z tekstu dwóch cech budowy anatomicznej będących przystosowaniem do życia w wodzie, czyli obecności komór powietrznych w ogonkach liściowych oraz lokalizacji aparatów szparkowych po górnej stronie liści pływających, wraz z podaniem, na czym każde z tych przystosowań polega.
1 pkt – za poprawne wskazanie tylko jednej cechy, wraz z podaniem, na czym polega to przystosowanie.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Masowo występująca kotewka ogranicza dostęp światła roślinom zanurzonym, co zmniejsza wytwarzanie przez nie tlenu w procesie fotosyntezy.
• Rozrastająca się kotewka ma na tyle dużą biomasę, że podczas nocy zużywa duże ilości tlenu rozpuszczonego w wodzie na potrzeby oddychania.
• Gęsta pokrywa rozet liściowych utrudnia dostęp tlenu z powietrza do wody, przez co woda jest mało natleniona.
• Kotewka jest rośliną jednoroczną – jej pędy obumierają każdego roku, a ich mikrobiologiczny rozkład zużywa duże ilości tlenu, ponieważ biomasa kotewki jest bardzo duża.

Zasady oceniania

1 pkt – za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do: 1) braku dostępu światła i ograniczenia intensywności fotosyntezy roślin zanurzonych LUB 2) intensywnego procesu oddychania w nocy roślin kotewki stanowiących dużą biomasę LUB 3) izolacji przez warstwę kotewki powierzchni zbiornika wodnego od powietrza atmosferycznego LUB 4) rozkładu dużej ilości biomasy kotewki na koniec sezonu wegetacyjnego.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie

A. korona / płatek (korony) / płatki (korony) / działki korony
B. kielich / działka kielicha / działki kielicha

Uwagi:
Nie uznaje się odpowiedzi „działka okwiatu”, ponieważ odnosi się ona do obydwu pięter okwiatu – kielicha i korony (odpowiedź zbyt ogólna).
Dopuszcza się odpowiedzi: A – „płatek (o)kwiatu”, B – „kielich (o)kwiatu”.

1 pkt – za podanie poprawnych nazw dwóch elementów okwiatu goryczki wiosennej.

0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Dzięki barwnym kwiatom goryczka przywabia zapylacze.
• Roślina jest niewielka, a dzięki barwnym kwiatom jest widoczna dla zapylaczy.
• Intensywnie wybarwione kwiaty goryczki stanowią powabnię dla zapylaczy.
• Synteza dużej ilości barwnika w kwiatach goryczki wiosennej jest potrzebna do przywabiania motyli i trzmieli, które doprowadzą do jej zapylenia.
• Goryczka rośnie w górach, gdzie brakuje zapylaczy. Dostępność pyłku jest czynnikiem ograniczającym sukces reprodukcyjny rośliny, dlatego goryczka inwestuje zasoby w intensywnie wybarwione kwiaty zwiększające szanse na przywabienie owadów.

Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do przywabiania zwierząt, bez odniesienia do korzyści dla rośliny – zapylania, np. „Barwne kwiaty przywabiają owady”.

1 pkt – za poprawne wykazanie, że produkcja barwnika jest korzystna dla goryczki wiosennej, odnoszące się do korzyści związanych z możliwością przywabiania owadów będących zapylaczami goryczki.

0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Odpowiedź i zasady oceniania z klucza CKE:

Odpowiedź i zasady oceniania z klucza CKE:

Przykładowe rozwiązania

• Obie strony odnoszą w tej relacji korzyści – kwiaty pełnika zostają zapylone, a larwy mają pokarm pobrany z rośliny.
• Larwy muchówek wykorzystują nasiona pełnika europejskiego jako pokarm, a imago składają w kwiatach tej rośliny jaja, ale też zapylają kwiaty pełnika europejskiego, więc obie strony mają korzyści, stąd jest to mutualizm.
• Larwy muchówek mają pokarm – nasiona pełnika europejskiego, a imago zapylają kwiaty, więc zależność może być nazwana mutualizmem, ponieważ polega ona na obopólnych korzyściach dla obu gatunków.
• Mutualizm to korzyść dla obu stron. Kwiaty pełnika są zapylane przez muchówki, a pełnik służy jako pokarm dla muchówek.

Zasady oceniania

1 pkt – za prawidłowe wykazanie mutualizmu, uwzględniające jego definicję – obustronne korzyści – oraz przykłady tych korzyści dla pełnika i dla muchówek.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Uwagi:
Jeżeli w odpowiedzi zdający odnosi się do strat ponoszonych przez pełnika, to jednocześnie musi podać, że korzyści przewyższają te straty (zysk netto).
Nie uznaje się odpowiedzi, w której zdający podaje jako korzyść rozprzestrzenianie nasion przez larwy muchówek.

Przykładowe rozwiązania

Typ przeobrażenia:

• zupełne
• całkowite
• holometabolia

Uzasadnienie:

• W rozwoju występują zarówno larwa, jak i poczwarka.
• Czerw nie przypomina budową osobnika dorosłego.
• W rozwoju jest poczwarka.
• W czasie rozwoju występują aż cztery różne stadia rozwojowe – jajo, larwa, poczwarka i imago.
• Dochodzi do przepoczwarzenia.

Zasady oceniania

1 pkt – za poprawne określenie typu przeobrażenia muchówki Chiastocheta oraz poprawne uzasadnienie, odnoszące się do występowania wyraźnych różnic między larwą a imago albo odnoszące się do obecności stadium poczwarki.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do innego typu larw niż czerw.

Rozwiązanie

1. – T, 2. – N, 3. – T.

Zasady oceniania

2 pkt – za poprawną ocenę trzech działań.
1 pkt – za poprawną ocenę dwóch działań.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Wpływ temperatury na kwitnienie rzodkiewnika.
• Wpływ wysokiej temperatury na tempo kwitnienia badanej rośliny.
• Czy wysoka temperatura wpływa na przyspieszenie kwitnienia rzodkiewnika pospolitego?
• Wpływ wysokiej temperatury na czas zakwitania A thaliana.
• Wpływ temperatury na czas przejścia badanej rośliny w fazę generatywną.

Zasady oceniania

1 p. – za sformułowanie poprawnego problemu badawczego uwzględniającego:

• właściwy czynnik – temperaturę,
• badany proces – kwitnienie,
• obiekt badawczy – rzodkiewnik (pospolity).

0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.

Rozwiązanie

A 3.

Schemat punktowania

1 p. – za prawidłowe zaznaczenie dokończenia zdania.

0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Ptaki, które się żywią owocami bluszczu rozprzestrzeniają jego nasiona.
• Ptaki zjadają pestkowce bluszczu i wraz z odchodami usuwają do środowiska nasiona bluszczu.

Schemat punktowania

1 p. – za prawidłowe określenie roli zwierząt w rozprzestrzenianiu się bluszczu w środowisku, uwzględniające przenoszenie nasion bluszczu przez zwierzęta żywiące się owocami tej rośliny.

0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Niekorzystny wpływ bluszczu na drzewo stanowiące dla niego podporę ma związek z konkurencją między tymi roślinami o zasoby środowiska.
• Bluszcz i drzewa, na których on rośnie, konkurują ze sobą o wodę / składniki mineralne występujące w glebie.
• Wspinając się na drzewa bluszcz zasłania światło niżej położonym gałęziom drzewa, co powoduje ich obumieranie.

Schemat punktowania

1 p. – za odpowiedź odnoszącą się do występowania konkurencji międzygatunkowej o zasoby środowiska między bluszczem i drzewami, na których rośnie.

0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Bielmo jest tkanką spichrzową, wykorzystywaną w czasie kiełkowania jako źródło materiałów budulcowych do wzrostu siewki.
• Bielmo gromadzi materiały zapasowe dostarczające energii i budulca rozwijającemu się zarodkowi.
• Kiełkująca roślina nie prowadzi jeszcze fotosyntezy, dlatego, aby rozwijać się, korzysta z substancji odżywczych zmagazynowanych w bielmie.

Schemat punktowania

1 p. – za poprawne określenie funkcji bielma jako tkanki spichrzowej w ziarniaku i podanie, że zawiera substancje odżywcze wykorzystywane przez rozwijający się zarodek.
0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.

Przykładowe rozwiązania

• Okrywa owocowo-nasienna ziarniaków w tej mące zawiera błonnik, który pobudza perystaltykę jelit, przyspieszając usunięcie niestrawionych resztek pokarmowych.
• Błonnik w okrywie owocowo-nasiennej sprzyja rozwojowi flory bakteryjnej, która odpowiada za syntezę witamin z grupy B.
• Wysoka zawartość błonnika pokarmowego w mące z pełnego przemiału zmniejsza indeks glikemiczny pieczywa, a tym samym zmniejsza wahania poziomu glukozy we krwi.
• Błonnik pokarmowy, pęczniejąc, powoduje uczucie sytości, co może zapobiegać przejadaniu się i tyciu.

Schemat punktowania

1 p. – za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do błonnika pokarmowego i jego znaczenia dla zdrowia człowieka.
0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.

Uwagi:
Uznaje się odpowiedzi odnoszące się do wyższej zawartości białka (glutenu) lub witamin, lub soli mineralnych w mące pochodzącej z pełnego przemiału, np. „W tej mące jest znacznie więcej białka, które jest niezbędnym składnikiem budulcowym dla organizmu człowieka”.
Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, które nie pokazują ciągu przyczynowo-skutkowego, np. „Błonnik pokarmowy zapobiega nowotworom jelita grubego”.

Przykładowe rozwiązania

• Ściana komórkowa brunatnic zbudowana jest z dwóch warstw, z których zewnętrzna pektynowa wysycona jest specyficznymi polisacharydami, podczas gdy ściana komórkowa w komórkach miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych ma jedną warstwę zbudowaną głównie z celulozy.
• Komórki brunatnic posiadają chloroplasty (wtórne) z czterema błonami, podczas gdy chloroplasty w komórkach miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych mają dwie błony (zewnętrzną i wewnętrzną).

2 p. – za wypisanie z tekstu dwóch prawidłowych cech budowy komórek brunatnic różniących je od budowy typowej komórki miękiszu asymilacyjnego rośliny nasiennej wraz z opisem tej różnicy dla każdej z komórek uwzględniającym ich porównanie.

1 p. – za podanie tylko jednej prawidłowej cechy budowy komórek brunatnic wraz z opisem odpowiedniej różnicy w porównaniu z typową komórką miękiszu asymilacyjnego.

0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.

• W chloroplastach komórek brunatnic barwnikiem pomocniczym jest fukoksantyna, natomiast w chloroplastach komórek miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych barwnikami pomocniczymi są, np. karoten i ksantofil.
• W chloroplastach komórek brunatnic jest chlorofil c, natomiast w chloroplastach komórek miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych jest chlorofil b.
• Materiałem zapasowym w komórkach brunatnic jest laminaryna, natomiast w chloroplastach miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych są ziarna skrobi.

Przykładowe rozwiązania

• Jeżowce konkurują z rybami o brunatnice (pokarm), a wydry zjadając jeżowce zapewniają dostatek bazy pokarmowej rybom, co w konsekwencji wpływa na liczbę i strukturę gatunkową ryb.
• Wydry morskie odżywiając np. jeżowcami regulują w ten sposób ich liczebność jeżowców, które konkurują z rybami o brunatnice będące ich pokarmem, a które są też pokarmem i schronieniem dla ryb w strefie przybrzeżnej oceanów, co w efekcie decyduje o zachowaniu ich różnorodności.

1 p. – za podanie prawidłowego wyjaśnienia odnoszącego się do roli wydr morskich w zachowaniu różnorodności ryb, które uwzględnia zależności pokarmowe między wydrami, jeżowcami i brunatnicami, wg schematu:

„odżywianie się wydr jeżowcami → zmniejszenie liczebności jeżowców, które zjadają brunatnice → zachowanie zarośli brunatnic, w których różne gatunki ryb odżywiają się / rozmnażają / znajdują schronienie → czego efektem jest różnorodność gatunkowa ryb”.

0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.