Zaimki zwrotne

Kroisz warzywa i przypadkiem ranisz własny palec: I cut myself — Skaleczyłem się. Osoba wykonująca czynność i osoba, której czynność dotyczy, są tą samą osobą. Angielski pokazuje ten związek zaimkiem zwrotnym. Nie każde polskie „się” tłumaczymy jednak przez myself, yourself lub themselves. Trzeba rozpoznać znaczenie czasownika oraz odróżnić zwrotność od podkreślenia samodzielności i od działania wzajemnego.

1. Formy dopasowane do osoby

W liczbie pojedynczej używamy myself, yourself, himself, herself, itself, a w mnogiej ourselves, yourselves, themselves. Zauważ końcówkę -selves w liczbie mnogiej. You ma dwie możliwe formy zwrotne: yourself dla jednej osoby i yourselves dla wielu. Nie twórz form hisself ani theirselves przez mechaniczną analogię do his i their. Ucz się całej pary, np. he — himself, they — themselves.

2. Ta sama osoba po obu stronach czynności

Porównaj Anna looked at herself i Anna looked at her. Pierwsze zdanie opisuje patrzenie Anny na siebie, np. w lustrze. Drugie zwykle oznacza patrzenie na inną kobietę znaną z kontekstu. Zaimek zwrotny nie jest po prostu bardziej elegancką wersją zwykłego dopełnienia. Wprowadza konkretną relację z podmiotem. W zdaniu I taught myself Spanish mówiący jest zarazem osobą uczącą i uczącą się.

• She saw herself in the mirror.Zobaczyła siebie w lustrze.
• He hurt himself during training.Zrobił sobie krzywdę podczas treningu.
• I taught myself to cook.Sam nauczyłem się gotować.
• We introduced ourselves to the new teacher.Przedstawiliśmy się nowemu nauczycielowi.

3. Stałe połączenia i polskie „się”

Zapamiętaj enjoy yourself — dobrze się bawić, help yourself to something — poczęstować się czymś oraz behave yourself — zachowywać się porządnie. Nie przenoś jednak zwrotności z polskiego na każdy angielski czasownik. „Relaksuję się” zwykle brzmi I relax, „czuję się dobrze” — I feel well, a „spotykamy się w piątek” — We are meeting on Friday. To konstrukcja angielskiego czasownika decyduje, czy zaimek jest potrzebny.

• Enjoy yourself at the party!Baw się dobrze na imprezie!
• Please help yourselves to some fruit.Poczęstujcie się owocami, proszę.
• I relax after work.Relaksuję się po pracy.

Przy codziennym myciu i ubieraniu zwykle wystarczy He washed and got dressed. Zaimek można dodać, jeśli chcesz podkreślić wykonanie czynności bez pomocy, np. przez małe dziecko. Nie jest to zakaz używania wash himself; znaczenie i nacisk mogą uzasadniać tę formę. Zawsze sprawdzaj, czy zadanie pyta o neutralny nawyk, czy o samodzielność wykonawcy.

4. Samodzielnie i osobiście

By myself może znaczyć „sam, bez towarzystwa” albo „samodzielnie, bez pomocy”. Kontekst rozstrzyga sens. W I repaired the bike by myself chodzi zwykle o brak pomocy, a w I live by myself o mieszkanie samotnie. Sam zaimek zwrotny bez by może podkreślać wykonawcę: The head teacher herself answered — odpowiedziała osobiście dyrektorka. Po usunięciu podkreślenia podstawowe zdanie nadal jest gramatyczne.

• I built the shelf by myself.Samodzielnie zbudowałem półkę.
• She lives by herself.Ona mieszka sama.
• The manager himself called us.Sam kierownik do nas zadzwonił.

5. Rozszerzenie: co można pominąć?

W She herself wrote the report herself wzmacnia podmiot; po usunięciu zostaje She wrote the report. W She blamed herself herself jest dopełnieniem i wskazuje, kogo obwiniała. Jego usunięcie nie zachowuje pełnej informacji. Nie używaj formy zwrotnej zamiast zwykłego zaimka, gdy nie ma podstawy znaczeniowej: Please contact me to zwykła prośba o kontakt; myself nie jest automatycznie bardziej formalne.

• Please contact me tomorrow.Skontaktuj się ze mną jutro, proszę.
• She blamed herself for the mistake.Obwiniała się za błąd.

Odróżniaj They looked at themselves od They looked at each other. Pierwsze może opisywać osoby oglądające własne odbicia. Drugie oznacza, że patrzyły jedna na drugą. Polski zwrot „patrzyli na siebie” może być niejasny, dlatego przed tłumaczeniem ustal, czy każda osoba kieruje czynność ku sobie, czy ku drugiej osobie. Zaimek zwrotny zgadza się z podmiotem, ale sama zgodność nie gwarantuje właściwego znaczenia.

6. Przykład rozwiązany

Gospodarz mówi do trzech gości: Please help ___ to some cake. Wyrażenie help ... to znaczy tu „poczęstujcie się”. Wypowiedź jest skierowana do wielu osób, więc wybierz yourselves. Forma yourself byłaby poprawna przy jednym gościu. Odpowiedź nie zależy od liczby porcji ciasta, lecz od liczby osób, do których gospodarz się zwraca. Całość brzmi Please help yourselves to some cake.

Kontrola: ustal wykonawcę i odbiorcę czynności, sprawdź liczbę osób, rozróżnij samodzielność od wzajemności i nie tłumacz każdego „się” tym samym sposobem. Poniższe ćwiczenia są autorskie.