66. Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?

Idea doskonałego państwa pojawia się w kulturze od wieków. Ludzie wyobrażają sobie społeczeństwo bez konfliktów, niesprawiedliwości i chaosu. Problem polega jednak na tym, że próba stworzenia idealnego porządku może wymagać podporządkowania jednostki systemowi. „Rok 1984” George’a Orwella pokazuje, że państwo dążące do całkowitej kontroli i jednolitości nie może być naprawdę doskonałe, ponieważ niszczy wolność, prawdę i indywidualność człowieka.

Oceania – pozorny porządek, rzeczywisty terror

Oceania jest państwem totalitarnym rządzonym przez Partię, której symbolem pozostaje Wielki Brat. Władza chce kontrolować wszystkie sfery życia obywateli. Teleekrany umożliwiają ciągłą obserwację, Policja Myśli ściga nawet przejawy niezależnego myślenia, a ludzie żyją w przekonaniu, że każdy ich gest może zostać zauważony.

Na pierwszy rzut oka taki system może wydawać się uporządkowany: jednostka ma wyznaczone miejsce, społeczeństwo działa według określonych reguł, a sprzeciw zostaje wyeliminowany. Orwell pokazuje jednak, że porządek osiągnięty dzięki strachowi nie jest oznaką doskonałego państwa. Obywatele nie są bezpieczni ani szczęśliwi, lecz zastraszeni i pozbawieni prywatności.

Kontrola prawdy i pamięci

Jednym z najważniejszych narzędzi Partii jest manipulowanie przeszłością. Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy i zajmuje się poprawianiem dawnych dokumentów tak, aby zawsze zgadzały się z aktualną wersją wydarzeń przedstawianą przez władzę. Jeśli Partia zmienia sojusznika lub przeciwnika, wcześniejsze informacje zostają usunięte albo przerobione.

Ten przykład pokazuje, że totalitarne państwo chce kontrolować nie tylko zachowanie człowieka, lecz także jego pamięć i rozumienie rzeczywistości. Jeżeli nie istnieją niezależne źródła informacji, obywatel traci możliwość sprawdzenia, co naprawdę się wydarzyło. Państwo, które niszczy prawdę, nie może być idealne, nawet jeśli oficjalnie przedstawia się jako nieomylne.

Los Winstona i granice buntu

Winston próbuje zachować własne myśli i uczucia. Prowadzi zakazany pamiętnik, rozpoczyna związek z Julią i marzy o sprzeciwie wobec Partii. Te działania są ważne, ponieważ pokazują potrzebę zachowania indywidualności w świecie, który chce całkowicie podporządkować człowieka.

Bunt kończy się jednak klęską. Winston zostaje aresztowany, torturowany i poddany psychicznej przemocy. W pokoju 101 zostaje zmuszony do zdrady Julii. Ostatecznie Partia osiąga swój cel: nie wystarcza jej posłuszeństwo bohatera, chce również podporządkować jego uczucia i sposób myślenia. Winston zaczyna kochać Wielkiego Brata.

Ten finał pokazuje najgroźniejszy wymiar totalitaryzmu. System nie chce jedynie regulować życia społecznego, ale dąży do przejęcia kontroli nad samym wnętrzem człowieka. Ceną za rzekomy porządek jest całkowita utrata wolności.

Kontekst – „Folwark zwierzęcy” George’a Orwella

W „Folwarku zwierzęcym” zwierzęta buntują się przeciwko człowiekowi, ponieważ chcą zbudować sprawiedliwą wspólnotę opartą na równości. Początkowe ideały szybko jednak zostają wypaczone. Świnie stopniowo przejmują władzę, zmieniają obowiązujące zasady i zaczynają korzystać z przywilejów.

Podobieństwo do „Roku 1984” polega na pokazaniu mechanizmu, w którym obietnica stworzenia lepszego społeczeństwa staje się uzasadnieniem dla coraz większej koncentracji władzy. Ostatecznie w obu utworach system zaczyna służyć przede wszystkim tym, którzy nim rządzą.

Wniosek

Orwell podważa możliwość stworzenia państwa doskonałego poprzez pełną kontrolę obywateli. Idealny porządek narzucony siłą może zmienić się w totalitaryzm, ponieważ człowieka nie da się traktować jak elementu systemu pozbawionego własnych poglądów, uczuć i potrzeb. „Rok 1984” jest więc przestrogą przed wizją państwa, które w imię stabilności lub doskonałości odbiera jednostce wolność, prawdę i prawo do samodzielnego myślenia.

Zbudowanie doskonałego państwa jest niezwykle trudne, ponieważ każda próba stworzenia idealnego porządku może prowadzić do ograniczenia wolności jednostki. W „Roku 1984” George’a Orwella Oceania przedstawia się jako państwo doskonale uporządkowane, ale w rzeczywistości jest totalitarną dyktaturą opartą na przemocy, propagandzie i kontroli.

Partia nadzoruje obywateli za pomocą teleekranów, manipuluje przeszłością i narzuca sposób myślenia. Winston Smith próbuje zachować niezależność, jednak zostaje złamany przez system. Orwell pokazuje, że państwo dążące do pełnej kontroli nad społeczeństwem nie staje się doskonałe, lecz nieludzkie. Dobrym kontekstem jest „Folwark zwierzęcy” tego samego autora, gdzie idea stworzenia sprawiedliwej wspólnoty również kończy się powstaniem nowej tyranii.

„Folwark zwierzęcy” – George Orwell

Powieść Orwella pokazuje próbę stworzenia idealnej wspólnoty opartej na równości. Zwierzęta wypędzają właściciela gospodarstwa i wierzą, że od tej chwili będą wspólnie pracować dla własnego dobra. Początkowe zasady mają chronić wszystkich przed powrotem niesprawiedliwości, lecz stopniowo świnie zaczynają zdobywać coraz większe przywileje. Napoleon przejmuje władzę, usuwa przeciwników i wykorzystuje propagandę do kontrolowania pozostałych mieszkańców folwarku. Zasady są zmieniane tak, aby uzasadniały działania rządzących. Podobnie w „Roku 1984” władza manipuluje prawdą i przedstawia własne decyzje jako niepodważalne. W obu utworach projekt lepszego społeczeństwa kończy się powstaniem systemu opresji. Na maturze można wykorzystać „Folwark zwierzęcy”, aby pokazać, że idea doskonałego państwa może zostać wypaczona, gdy władza przestaje podlegać kontroli.

„Przedwiośnie” – Stefan Żeromski

W „Przedwiośniu” ważną rolę odgrywa wizja szklanych domów opowiadana Cezaremu przez Seweryna Barykę. Polska zostaje przedstawiona jako kraj nowoczesny, zamożny i sprawiedliwy społecznie, w którym rozwój techniczny poprawił życie zwykłych ludzi. Po przyjeździe do ojczyzny Cezary przekonuje się jednak, że rzeczywistość bardzo różni się od tej idealnej wizji. Widzi biedę, nierówności społeczne i konflikty polityczne. Żeromski zestawia więc utopijny projekt z realnym państwem, którego problemów nie da się rozwiązać jedną prostą koncepcją. W przeciwieństwie do „Roku 1984” wizja szklanych domów nie prowadzi do totalitaryzmu, ale oba utwory skłaniają do zastanowienia się nad granicami politycznych projektów idealnego społeczeństwa. Na maturze ten kontekst pomaga pokazać, że wizja doskonałego państwa może być atrakcyjnym ideałem, lecz jej realizacja zderza się z rzeczywistością społeczną.

„Antygona” – Sofokles

„Antygona” pozwala spojrzeć na problem doskonałego państwa przez pryzmat konfliktu między władzą a jednostką. Kreon chce zapewnić Tebom porządek po wojnie domowej i uważa, że decyzje władcy powinny być bezwzględnie respektowane. Zakazuje pochówku Polinejkesa, ponieważ traktuje go jako zdrajcę. Antygona uznaje jednak, że istnieją prawa wyższe niż rozporządzenia króla i decyduje się pochować brata. Kreon broni autorytetu państwa tak stanowczo, że przestaje uwzględniać racje innych ludzi. Jego upór doprowadza do tragedii. Podobnie jak Orwell, Sofokles pokazuje niebezpieczeństwo wynikające z przekonania władcy o własnej nieomylności. Na maturze „Antygona” może posłużyć do argumentu, że dobre państwo wymaga nie tylko porządku, ale także ograniczenia władzy i poszanowania wartości ważnych dla jednostki.