14. Czy człowiek decyduje o własnym losie?

Człowiek może podejmować decyzje, choć nie potrafi przewidzieć wszystkich wydarzeń ani kontrolować ich skutków. Wolność wyboru nie jest więc tym samym co pełna władza nad przyszłością. W Makbecie Williama Szekspira bohater współtworzy swój los, ale błędnie sądzi, że zdoła nim całkowicie zawładnąć. Przepowiednie wpływają na jego wyobraźnię, a zarazem stają się próbą tego, jak wykorzysta własną możliwość działania.

Pierwsze spotkanie z czarownicami nie prowadzi automatycznie do królobójstwa. Makbet słyszy zapowiedź zostania królem, a następnie otrzymuje tytuł tana Kawdoru, również wcześniej wymieniony przez wiedźmy. Spełnienie części proroctwa wzmacnia jego zaufanie do pozostałych słów. Początkowo rozważa jednak, że los może przynieść mu koronę bez jego działania. Ten moment jest istotny: w samej świadomości bohatera istnieje inna możliwość niż przemoc. Przyszłość nie zostaje przedstawiona wyłącznie jako polecenie, któremu musi się natychmiast podporządkować.

Ostatecznie Makbet, pod wpływem ambicji i namów żony, postanawia zabić Dunkana. Rozumie, że narusza obowiązki wobec króla i gościa, a mimo to przyjmuje plan. Nie jest zatem biernym wykonawcą zewnętrznej woli. Wpływa na przyszłość przez wybór środków, którymi chce osiągnąć cel. Jego sprawczość ma jednak gorzkie następstwa: korona nie przynosi spodziewanego bezpieczeństwa. Zbrodnia zmienia sytuację bohatera i tworzy nowe zagrożenia, na które odpowiada kolejnymi decyzjami. Sam zawęża sobie możliwość spokojnego życia, którego pragnął.

Znaczący kontrast stanowi Banko, który również słyszy obiecującą przepowiednię dotyczącą swoich potomków. Nie pozostaje zupełnie obojętny na przyszłą wielkość rodu, ale ostrzega przed zwodniczością sił ciemności i nie podejmuje drogi królobójstwa. To zestawienie nie dowodzi, że obaj mają identyczną sytuację. Pokazuje jednak, że usłyszenie proroctwa nie wymusza jednej reakcji. Pomiędzy zewnętrzną podnietą a czynem pozostaje miejsce na ocenę moralną, ostrożność i samokontrolę. Makbet sam rezygnuje z tej ostrożności, kiedy uznaje obietnicę korony za usprawiedliwienie swoich pragnień.

Drugi aspekt problemu ujawniają późniejsze zapewnienia zjaw. Makbet wyciąga z nich wniosek, że jest niemal nietykalny: ufa, iż nie pokona go człowiek zrodzony z kobiety, a las Birnam nie może przecież ruszyć przeciw jego twierdzy. Bierze własną interpretację za pewną wiedzę. Tymczasem żołnierze niosą ścięte gałęzie, a Makduf ujawnia, że został przedwcześnie wydobyty z łona matki. Słowa przepowiedni spełniają się w sposób, którego Makbet nie przewidział. Możliwość decydowania nie daje mu wszechwiedzy. Chcąc usunąć wszelką niepewność, staje się szczególnie podatny na złudne poczucie bezpieczeństwa.

Wyraźny kontrast daje Król Edyp Sofoklesa. Edyp opuszcza Korynt, aby nie dopuścić do zapowiedzianego ojcobójstwa i małżeństwa z matką. Nie zna jednak prawdy o swoim pochodzeniu, dlatego próba uniknięcia zła nie chroni go przed spełnieniem wyroczni. Makbet dąży do urzeczywistnienia korzystnej zapowiedzi, natomiast Edyp usiłuje zapobiec katastrofie. Różni ich również świadomość moralna konkretnego czynu: Makbet wie, kogo i dlaczego zabija. Oba dramaty ukazują ograniczenia ludzkiej wiedzy, ale nie pozwalają zrównać świadomie wybranej zbrodni z nieświadomym wypełnieniem przepowiedni. Człowiek działa w sytuacji niepełnej kontroli, lecz jego zamiary i wybory nadal mają znaczenie.

Los Makbeta powstaje więc na styku pokusy, własnych decyzji i okoliczności, których nie potrafi przewidzieć. Bohater mógł inaczej odpowiedzieć na przepowiednię, choć nie mógł zagwarantować sobie dowolnego wyniku. Dramat pozwala uznać ludzką sprawczość, a jednocześnie przestrzega przed myleniem jej z nieograniczoną kontrolą nad przyszłością.

• Teza: człowiek współtworzy własny los przez decyzje, ale nie kontroluje wszystkich okoliczności. Wolność wyboru nie oznacza wszechwiedzy ani gwarancji powodzenia.
• Pierwsza przepowiednia: Makbet rozważa, że korona może przypaść mu bez działania. Zbrodnia nie jest więc jedyną możliwością obecną w jego myśleniu.
• Własna decyzja: ambicja i namowy żony prowadzą do świadomego wyboru królobójstwa. Makbet sam przyjmuje środek, którym chce urzeczywistnić obietnicę.
• Kontrast Banka: również słyszy korzystną zapowiedź, ale ostrzega przed zwodzeniem i nie zabija króla. Proroctwo nie wymusza jednej postawy.
• Granice wiedzy: las Birnam i narodziny Makdufa ujawniają błąd interpretacyjny Makbeta. Edyp natomiast nieświadomie spełnia wyrocznię, próbując jej uniknąć.
• Wniosek: przepowiednie kształtują oczekiwania, lecz nie usuwają znaczenia ludzkich zamiarów. Próba pełnego opanowania przyszłości pogłębia zgubną pewność Makbeta.

Sofokles, Król Edyp

Edyp odchodzi z Koryntu, aby uniknąć spełnienia przepowiedni o ojcobójstwie i małżeństwie z matką. Nie zna własnego pochodzenia, dlatego podejmuje działania na podstawie niepełnej wiedzy. Makbet przeciwnie: chce przyspieszyć realizację zapowiedzi władzy i świadomie zabija króla. Kontekst pozwala odróżnić wpływ przeznaczenia od moralnej jakości wyboru. Obu bohaterom brakuje pełnej kontroli nad przyszłością, ale nie działają z jednakową intencją ani świadomością. Nie należy sprowadzać tego porównania do przeciwstawienia całkowitej wolności i całkowitej bierności.

Propozycja sformułowania: Edyp usiłuje uniknąć zapowiedzianego zła, a Makbet świadomie wybiera zło, by urzeczywistnić korzystną dla siebie przepowiednię.

Sofokles, Antygona

Antygona nie wybiera rodzinnych nieszczęść ani zakazu Kreona, lecz sama decyduje o pochowaniu brata. Jej wolność ujawnia się w wyborze postawy wobec sytuacji, której nie stworzyła. Podobnie Makbet odpowiada na okoliczności zewnętrzne, ale wykorzystuje możliwość działania do realizacji ambicji kosztem innych. Kontekst pokazuje, że ograniczona kontrola nad wydarzeniami nie odbiera człowiekowi całej sprawczości. Różnica moralna pozostaje zasadnicza: Antygona ponosi koszt wierności obowiązkowi, a Makbet obciąża innych kosztami własnego dążenia do władzy.

Propozycja sformułowania: Antygona i Makbet nie kontrolują wszystkich okoliczności, lecz ich odmienne wybory dowodzą, że postawa człowieka nadal ma znaczenie.

Juliusz Słowacki, Balladyna

Podczas zbierania malin Balladyna zabija Alinę, aby usunąć rywalkę do małżeństwa z Kirkorem. Fantastyczny świat dramatu nie znosi faktu, że to ona podejmuje zbrodnicze działanie. Kontekst pozwala porównać wpływ zewnętrznej sytuacji z własnym wyborem bohatera. Makbet słyszy przepowiednię, Balladyna otrzymuje szansę społecznego awansu, ale żadne z nich nie musi uznać morderstwa za właściwy środek. Późniejsza próba utrzymania korzyści prowadzi do następnych czynów. W obu historiach bohaterowie sami pogłębiają swoje uwikłanie.

Propozycja sformułowania: Zewnętrzna szansa nie zmusza Balladyny do zabicia Aliny, podobnie jak przepowiednia nie nakazuje Makbetowi królobójstwa.