Unless w okresach warunkowych

Planujecie wycieczkę i zakładacie, że się odbędzie, z jednym wyjątkiem: bardzo silnym deszczem. We'll go unless it rains heavily znaczy „Pojedziemy, chyba że będzie mocno padać”. Unless wprowadza wyjątek od planowanego lub ogólnego przebiegu zdarzeń. Często odpowiada if…not, czyli „jeśli nie”, lecz nie jest mechanicznym zamiennikiem każdego przeczenia po if. Najpierw ustal, co jest planem i co stanowi wyjątek.

1. Dwa naturalne tłumaczenia

Unless można tłumaczyć jako „chyba że” albo „jeśli nie”. Wybór zależy od tego, który polski układ lepiej zachowuje sens. I won't leave unless you call oznacza „Nie wyjdę, chyba że zadzwonisz” lub „Nie wyjdę, jeśli nie zadzwonisz”. Telefon jest warunkiem odejścia od planu pozostania.

• We'll eat outside unless it gets cold.Zjemy na zewnątrz, chyba że zrobi się zimno.
• Unless you save the changes, you'll lose them.Jeśli nie zapiszesz zmian, stracisz je.
• The door stays locked unless you enter the correct code.Drzwi pozostają zamknięte, jeśli nie wpiszesz poprawnego kodu.

W drugim zdaniu poprawne zapisanie jest potrzebne, aby uniknąć utraty zmian. Unless samo nie gwarantuje wszystkich pozostałych okoliczności. Podobnie You can't enter unless you have a ticket wskazuje konieczny warunek wejścia, ale nie obiecuje, że bilet zawsze wystarczy: mogą istnieć inne zasady. Nie odwracaj takiego zdania na bezwarunkową gwarancję.

2. Transformacja z if…not krok po kroku

W typowym zdaniu If you don't hurry, you'll miss the bus zastępujesz if…don't przez unless. Powstaje Unless you hurry, you'll miss the bus — Jeśli się nie pospieszysz, spóźnisz się na autobus. Usuwasz przeczenie należące do warunku, a nie dowolne not w całej wypowiedzi.

• I won't send it if you don't approve it.Nie wyślę tego, jeśli tego nie zatwierdzisz.
• I won't send it unless you approve it.Nie wyślę tego, chyba że to zatwierdzisz.

Won't w części głównej pozostaje, bo informuje, czego nie zrobię bez zatwierdzenia. Po usunięciu won't otrzymałbyś inne zobowiązanie. Gdy warunek źródłowy zawiera doesn't, po jego usunięciu przywróć końcówkę -s: if she doesn't agree zmienia się w unless she agrees. Samo wykreślenie not nie wystarcza.

3. Czasy i kolejność części

W zwykłym przyszłym warunku po unless stosujemy formę teraźniejszą, często Present Simple. We'll wait unless she calls odnosi się do przyszłego telefonu, mimo formy calls. Zależność ogólna również może używać Present Simple w obu częściach. Unless samo nie narzuca jednego czasu całemu zdaniu.

• Unless the manager agrees, we won't change the date.Jeśli kierownik się nie zgodzi, nie zmienimy daty.
• We won't change the date unless the manager agrees.Nie zmienimy daty, chyba że kierownik się zgodzi.

Przy początkowej części z unless zwykle stawiamy po niej przecinek. Gdy warunek jest na końcu, zwykle go nie oddzielamy. Przenoś całą część warunkową razem z jej podmiotem i czasownikiem. Nie zamieniaj przez to roli zgody i zmiany terminu: to zgoda warunkuje zmianę, a nie odwrotnie.

4. Dlaczego dodatkowe not bywa pułapką?

Jeżeli zamieniasz If you don't hurry na Unless you hurry, ponowne dodanie don't odwróci sens wyjątku. Unless you don't hurry znaczyłoby „chyba że się nie pospieszysz”, a nie „jeśli się nie pospieszysz”. Nie oceniaj jednak każdego not po unless jako błędu gramatycznego. Przeczący wyjątek może być zamierzony.

• I'll join you unless you don't want me to.Dołączę do was, chyba że nie chcecie, żebym dołączył.

Rozszerzenie: powyższe zdanie jest sensowne, bo wyjątkiem jest brak zgody odbiorców. Reguła „unless zawsze łączy się z twierdzeniem” jest więc zbyt szeroka. W typowych szkolnych transformacjach if…not często przechodzi w unless + twierdzenie, ale to cecha konkretnej parafrazy, a nie zakaz użycia przeczącej treści.

5. Granice zamiany i inne łączniki

Unless nie zastępuje if w znaczeniu „czy”. I don't know if she agrees znaczy „Nie wiem, czy ona się zgadza” i nie jest warunkiem. Zamiana na unless zniszczyłaby relację między częściami. Ostrożność jest też potrzebna, gdy zdanie rozważa alternatywną przeszłość lub gdy istotne jest samo niespełnienie warunku, a nie wyjątek od planu.

Nie myl unless z until. I'll wait until six — Poczekam do szóstej — podaje granicę czasu. I'll wait unless you cancel — Poczekam, chyba że odwołasz — podaje wyjątek. Nie są to wymienne sposoby tłumaczenia polskiego „dopóki nie”. Znaczenie całej relacji jest ważniejsze niż podobieństwo jednego słowa w tłumaczeniu.

• Don't start until I return.Nie zaczynaj, dopóki nie wrócę.
• Don't start unless I give you permission.Nie zaczynaj, chyba że dam ci pozwolenie.

6. Sprawdź sens przez dwie sytuacje

Dla Unless the bus is late, we'll arrive at nine rozważ najpierw brak spóźnienia: obowiązuje plan przyjazdu na dziewiątą. Potem rozważ spóźnienie: pojawia się wyjątek i plan może się zmienić. Taka kontrola pomaga wykryć przypadkowe podwójne przeczenie. Nie dopisuj dodatkowych gwarancji, których zdanie nie zawiera.

Poprawa znaczenia: chcesz powiedzieć „Jeśli nie zadzwonisz, nie przyjdę”. I won't come unless you don't call przekazuje inny wyjątek. Poprawnie: I won't come unless you call. Nie jest to ogólna korekta gramatyki każdego unless + przeczenie, tylko naprawa niezgodności z zamierzonym sensem.