Biblia - Księgi Koheleta

Streszczenie

Kohelet otwiera księgę stanowczym refrenem „Marność nad marnościami, wszystko marność”, nadając opowieści ton egzystencjalnego sceptycyzmu. W przedstawieniu siebie jako „syna Dawida, króla w Jerozolimie” pobrzmiewa ironia: nawet pozycja władcy nie ocala od pytań o sens wysiłku „pod słońcem”. Autor obserwuje wielkie koło natury – słońce wschodzące i zachodzące, wiatr krążący wciąż tą samą trasą, rzeki wracające do morza – i stwierdza, że wobec tej kosmicznej powtarzalności każdy ludzki trud wydaje się pogonią za wiatrem. Zasadnicze pytanie o „pożytek” z pracy ma więc pesymistyczną odpowiedź: realnego zysku nie ma, bo wszystko kończy się zapomnieniem.

Rozczarowany badaniem mądrości – im większa wiedza, tym silniejsze poczucie niepewności – Kohelet zwraca się ku doświadczeniu przyjemności. Buduje pałace, zakłada winnice, gromadzi skarby i zespoły muzyczne, smakując luksus wszelkich rozkoszy, jakie mogą sobie pozwolić królowie. Lecz po długiej wyliczance sukcesów stwierdza bez entuzjazmu: „I oto wszystko było marnością i pogonią za wiatrem”. Nawet najokazalsze dzieła nie potrafią powstrzymać przemijania, bo mędrzec i głupiec umierają tak samo, a pamięć o nich ginie równie prędko. Wynikiem eksperymentu jest paradoksalny morał: dobra doczesne mają sens wyłącznie w chwili, kiedy się nimi cieszymy – i tylko wtedy, gdy pamiętamy, że ich trwałość jest iluzją.

Centralny poemat rozpoczyna się słowami „Wszystko ma swój czas” i rozwija się w rytmicznym katalogu trzydziestu par przeciwieństw: rodzenie i umieranie, sadzenie i wyrywanie, śmiech i płacz, wojna i pokój. Lista ustanawia główną tezę autora: człowiek podlega porządkowi, który go przerasta, a każda chwila ma wyznaczony przez Boga moment. Próba przyspieszenia lub opóźnienia kolejnych faz życia kończy się frustracją. Skoro czasu nie da się ujarzmić, jedyną rozumną postawą staje się pogodna akceptacja wydarzeń i wdzięczne korzystanie z prostych darów: „Jedz swój chleb z radością, pij swoje wino z pogodnym sercem… bo to jest dział człowieka.”

Kohelet spogląda też na scenę społeczną: dostrzega łzy uciśnionych, zazdrość napędzającą rywalizację i próżność publicznych ambicji. Mówi, że lepiej dwom niż jednemu, lecz zaraz przypomina, że także więzi nie chronią w pełni przed kaprysami losu. Widzimy młodzieńca, który niespodziewanie zostaje królem, i monarchę, któremu tłum nagle odmawia posłuchu. Wobec brutalności losu szczęście bogacza okazuje się kruche; posiadanie rodzi niepokój, natomiast „sen robotnika jest słodki”, bo niewielki majątek niesie mniej trosk niż wielki.

Kulminacja księgi odsłania obraz starości: gaśnie blask słońca, drżą straże domu, milknie śpiew córek muzyki. Wizja kończy się zdaniem „Proch wraca do ziemi, skąd wyszedł, a duch wraca do Boga”, nadając całości powagę memento mori. Kohelet, nazwany przez narratora „mędrcem, który pisał słowa prawdy”, zostawia słuchaczowi praktyczne podsumowanie: „Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo na tym polega cały człowiek.” Świadomość marności nie prowadzi do rozpaczy, lecz do realizmu i umiaru – do radości zakotwiczonej w chwili obecnej i do czujnego szacunku wobec Stwórcy, który jedyny „przyprowadzi na sąd wszelki czyn, czy dobry, czy zły.”