Tango

Streszczenie

Salon rodziny Stomilów przypomina groteskowe wysypisko: kołyska stoi obok katafalku, manekin w futrze zwisa do góry nogami, a sterty gazet i walizek wypełniają każdy kąt. Ten bałagan to skamieniały ślad dawnej awangardowej rewolty, która dawno utraciła energię. W tym anty-mieszczańskim pejzażu mieszkają Eleonora – egzaltowana matka, Stomil – wypalony artysta, Eugenia – sentymentalna babcia, Eugeniusz – nieśmiały wuj oraz Edek – obcy przybłęda o brutalnym uroku. Chaos stał się codzienną scenografią, a „wolność” sprowadza się do biernego przyzwolenia.

Do tego zastałego świata wkracza Artur, dwudziestokilkulatek studiujący medycynę i filozofię, odczuwający brak zasad jak fizyczny ból. Jest przekonany, że „wspólnota bez norm gnije”, dlatego postanawia wyrzucić rupiecie, przypisać domownikom obowiązki i – przede wszystkim – poślubić kuzynkę Alę, aby sakramentem przywrócić hierarchię. Z zapałem proroka cytuje Arystotelesa i prawo kanoniczne, wierząc, że forma nada sens życiu; jednocześnie dostrzega, iż wyśniona wolność przerodziła się w leniwą wegetację, więc reformę uważa za moralny obowiązek swojego pokolenia.

Ala fascynuje Artura, lecz powtarza, że „papier nie gwarantuje miłości” i kokietuje Edka, który imponuje jej zwierzęcą swobodą. Ojciec Stomil z dumą wspomina, jak kiedyś palił marynarki i wynosił meble, lecz przyznaje, że tamten bunt skostniał w pusty gest. Równocześnie Edek zajmuje fotel gospodarza, wyjada zapasy i rechocze z artystycznych haseł, pokazując, że w przestrzeni bez reguł władzę zdobywa ten, kto nie boi się brutalnej praktyki. Brutalny pragmatyzm coraz wyraźniej góruje nad bezproduktywną wolnością deklaracji.

Zdesperowany Artur wyznacza datę ślubu. Salon przeobraża się w improwizowaną kaplicę: szabla dziadka ma uosabiać honor, odkurzony krucyfiks – łączność z tradycją, czerwony dywan – ceremonialny porządek. Rodzina traktuje przygotowania jak zabawę, a Edek parodiuje ministranta, nosząc świece i strojąc miny. Najważniejszy dla Artura jest dźwięk nakręconego zegara, bo wierzy, że wraz z jego ostatnim uderzeniem narodzi się nowy ład. Nawet Eleonora, szyjąc suknię z obrusa, widzi w tym raczej scenografię niż akt wiary.

W chwili ceremonii Edek ostentacyjnie kpi, babcia myli słowa modlitwy, a Ala tłumi śmiech. Rozdrażniony Artur unosi szablę, by wymusić powagę, lecz kołyska stacza się i przewraca staruszkę, która umiera, zamieniając ślub w tragifarsę. Gdy Artur klęczy przy ciele babci, Edek chwyta rewolwer – dotąd jedynie teatralny rekwizyt – i strzela mu w pierś. Idea naprawy świata rozpada się w sekundę, pod jednym, ogłuszającym hukiem.

Triumfujący Edek wkłada frak zabitego, włącza gramofon i narzuca wszystkim taniec tanga, czyniąc melodię metronomem nowej władzy. Stomil milknie po spoliczkowaniu, Eleonora usługuje przy stole, Ala tańczy z przymusu. Salon zostaje błyskawicznie „uporządkowany”, lecz porządek ten rodzi się nie z refleksji, lecz z brutalnej siły. Pod stołem spoczywa szabla Artura – niemy świadek klęski idealizmu, a tango, niegdyś niewinny taniec, staje się złowrogim rytuałem podporządkowania, potwierdzając prorocze słowa bohatera: tam, gdzie odrzuca się normy w imię nieograniczonej swobody, o kształcie świata decyduje ten, kto bez skrupułów użyje przemocy.