Rodowód: polska rodzina w Baku
Seweryn Baryka pracuje w Baku i zapewnia rodzinie dostatnie życie. Jego żona Jadwiga, pochodząca z Siedlec, nie czuje się równie dobrze w obcym otoczeniu. Tęskni za krajem młodości, wspominając także Szymona Gajowca, z którym łączyła ją niegdyś miłość. Syn Cezary dorasta natomiast przede wszystkim w świecie rosyjskojęzycznego miasta. Polska jest dla niego bardziej rodzinną opowieścią niż miejscem własnego doświadczenia.
Rodzice otaczają jedynaka troską. Wybuch wojny i wyjazd Seweryna do wojska burzą dotychczasowy porządek. Jadwiga pozostaje sama z dorastającym synem, który coraz trudniej uznaje jej autorytet. Niepewne wiadomości o ojcu wzmagają napięcie, a młody Baryka korzysta z osłabionej kontroli nad swoim postępowaniem.
Rewolucyjny entuzjazm i wysiłki matki
Cezary zafascynowany jest hasłami rewolucji. Chodzi na zgromadzenia, odrzuca dawne obowiązki i przyjmuje radykalną krytykę uprzywilejowanych. Nie rozumie jeszcze, jak wiele kosztuje matkę utrzymanie ich przy życiu. Jadwiga ukrywa część zasobów, zdobywa żywność i wyprawia się poza miasto, narażając zdrowie oraz bezpieczeństwo.
Zmiana ustroju nie przynosi rodzinie obiecywanego dobrobytu. Pojawiają się konfiskaty, głód i represje. W miarę jak Cezary dostrzega wyczerpanie matki, jego stosunek do niej zaczyna się zmieniać. Nie od razu porzuca jednak poglądy: rozbieżność między rewolucyjnymi ideałami a codziennym cierpieniem dopiero staje się jego osobistym problemem.
Śmierć Jadwigi i przemoc w mieście
Jadwiga udziela pomocy księżnej Szczerbatow-Mamajew i jej córkom. Rewizja ujawnia kosztowności ukrywane przez przybyszkę. Później matka Cezarego zostaje schwytana, kiedy sięga po własny schowany zapas; skierowana do ciężkich robót nie wytrzymuje wyniszczenia. Syn stara się jej pomóc i wyjednuje osobny pochówek. Widok palca, z którego wraz ze skórą zdarto obrączkę, pozostaje dla niego bolesnym świadectwem pogardy wobec zmarłej.
Baku doświadcza kolejnych zmian władzy i krwawych walk ormiańsko-tatarskich. Cezary obserwuje okrucieństwo, a następnie pracuje przy usuwaniu i grzebaniu zwłok. Szczególne wrażenie wywiera na nim ciało młodej Ormianki. Jej śmierć kieruje uwagę na konkretną ofiarę, której nie da się sprowadzić do wielkich haseł czy zbiorowej zemsty. Bohater zostaje fizycznie i psychicznie wyczerpany.
Odnalezienie ojca i opowieść o szklanych domach
Wśród nędzarzy kręcących się przy miejscu pracy Cezary rozpoznaje Seweryna. Ojciec wrócił z wojennej tułaczki w stanie skrajnego wyniszczenia. Odtąd obaj próbują wydostać się z ogarniętej chaosem przestrzeni i dotrzeć do Polski. Dla Cezarego nie jest to powrót do znanego domu: musi dopiero przyjąć cel, który ojciec uważa za oczywisty.
Seweryn opowiada o niezwykłym wynalazcy i budowanych w Polsce szklanych domach. Przedstawia je jako podstawę życia czystego, zdrowego i dostępnego dla zwykłych ludzi, bez rewolucyjnej rzezi. Opowieść rozbudza zainteresowanie syna i stanowi obietnicę nowoczesnej ojczyzny. Powieść nie potwierdza jednak istnienia tak zorganizowanego kraju; trzeba odróżnić słowa ojca od rzeczywistości, którą Cezary później zobaczy.
Podróż, śmierć Seweryna i przekroczenie granicy
Droga do Polski prowadzi przez głód, zatłoczone pociągi, urzędowe przeszkody i nieustanną niepewność. Seweryn coraz bardziej słabnie i umiera, zanim osiąga cel. Cezary zostaje sam z jego pamięcią oraz niedokończoną podróżą. Pomoc inżyniera Białyni umożliwia mu przejście przez kontrolę mimo utraty dokumentów.
Za granicą widzi ubogie zabudowania, błoto i biedne dzieci. Obraz ten gwałtownie rozmija się z wizją szklanych domów. Rozczarowanie nie oznacza jeszcze odrzucenia Polski, lecz otwiera pytanie, jak ma wyglądać jej odnowa. Właśnie napięcie między wielką obietnicą a materialnym niedostatkiem powraca później w jego sporach.
Warszawa, studia i wojna
W Warszawie Cezary odnajduje Szymona Gajowca. Dawny znajomy matki pomaga mu rozpocząć życie w nowym kraju. Baryka podejmuje studia medyczne, a podczas wojny polsko-bolszewickiej idzie do wojska. Jego udziału w walkach nie należy utożsamiać z bezkrytyczną akceptacją całego porządku społecznego: dopiero poznaje ludzi i państwo, z którymi wiąże swój los.
Na wojnie zaprzyjaźnia się z Hipolitem Wielosławskim i ratuje mu życie. Po zakończeniu wojennego etapu przyjmuje zaproszenie do jego rodzinnego majątku w Nawłoci. Przechodzi tym samym od doświadczeń głodu i przemocy do świata obfitości, usługującej służby, licznych posiłków i towarzyskich rozrywek.
Nawłoć: gościnność i trzy relacje uczuciowe
Cezary dobrze odnajduje się początkowo w atmosferze Nawłoci. Korzysta z gościnności Wielosławskich, uczestniczy w spotkaniach i zabawach. Zarazem dostrzega rozrzutność czasu oraz pracy służących podporządkowanej wygodzie domowników. Poznana Karolina Szarłatowiczówna jest zubożałą krewną rodziny, która utraciła dawny świat i musi myśleć o zabezpieczeniu własnego losu.
Między Cezarym a Karoliną dochodzi do zbliżenia, lecz bohater nie podejmuje jednoznacznego zobowiązania. Uczuciem darzy go również młoda Wanda Okszyńska, obserwująca z zazdrością jego zainteresowanie inną dziewczyną. Najsilniej pociąga go jednak Laura Kościeniecka, wdowa związana planami małżeńskimi z Władysławem Barwickim. Cezary rozpoczyna z nią potajemny romans.
Śmierć Karoliny i śledztwo
Karolina gwałtownie choruje po wypiciu napoju przygotowanego przy udziale Wandy i umiera. Sekcja zwłok wykazuje zatrucie strychniną. Podejrzenia kierują się ku Wandzie, która wcześniej ujawniała zazdrość o Cezarego. Dziewczyna zostaje aresztowana, ale nie przyznaje się do winy, a następnie wychodzi na wolność z braku realnego dowodu przeciwko niej.
Tekst daje mocne podstawy do podejrzeń, nie przedstawia jednak prawomocnego skazania ani dobrowolnego przyznania się Wandy. Zachowanie Cezarego odsłania jego emocjonalne uwikłanie: bardziej niż tragedią skupia się na Laurze, a informacje o sprawie przekazuje jej jak kolejne sensacyjne wiadomości. Nie chce też ujawnić wszystkich szczegółów własnych relacji z dziewczętami.
Awantura w Leńcu i pobyt w Chłodku
Sekretny romans prowadzi do starcia z Barwickim. Podczas nocnego zajścia w Leńcu dochodzi do przemocy; Cezary w gwałtownym porywie uderza również Laurę szpicrutą. Tym czynem nie rozwiązuje konfliktu, lecz rani ukochaną i niszczy możliwość dalszego ukrywania sytuacji. Laura później poślubia Barwickiego.
Cezary oddala się od nawłockich rozrywek i przebywa w folwarku Chłodek. Obserwuje ubogich mieszkańców wsi, komorników i ludzi starych, których utrzymanie staje się problemem dla rodzin. Ich warunki życia ostro kontrastują z obfitością dworu. Samo współczucie ani pojedyncza pomoc nie odpowiadają na pytanie, skąd bierze się tak trwała nierówność. Bohater wraca do Warszawy z pogłębionym niepokojem.
Gajowiec i program stopniowej odbudowy
Cezary utrzymuje kontakt z Gajowcem i pomaga mu w pracy. Poznaje jego przekonanie, że niepodległe państwo trzeba wzmacniać przez cierpliwe reformy, sprawne instytucje, poprawę warunków gospodarczych oraz pracę dla obywateli. Gajowiec nie traktuje istniejącej rzeczywistości jako doskonałej, lecz obawia się zniszczenia tego, co dopiero odbudowano.
Baryka zarzuca mu jednak zbyt wolne działanie i brak rozwiązania najpilniejszej nędzy. Domaga się programu odpowiadającego skali cierpienia, nie tylko usprawiedliwień odwołujących się do trudności. Spór nie kończy się prostym przyjęciem stanowiska jednego z rozmówców. Pokazuje rozdźwięk między perspektywą urzędnika odbudowującego państwo a niecierpliwością młodego człowieka.
Lulek, zebranie komunistyczne i samodzielne wątpliwości
Antoni Lulek próbuje zbliżyć Cezarego do środowiska komunistycznego. Krytykuje istniejące państwo i prowadzi go na zebranie, podczas którego przedstawiane są między innymi świadectwa wyzysku i represji. Baryka nie pozostaje obojętny na te opisy, ale nie przyjmuje całego programu jako oczywistego rozwiązania.
Pyta, w jaki sposób klasa wyniszczona biedą i chorobami ma samodzielnie dokonać odnowy wszystkich dziedzin życia. Pamięta również przemoc rewolucji, którą widział w Baku. Jego sprzeciw wobec krzywdy nie usuwa więc lęku przed kolejnym mechanizmem terroru. Powieść ukazuje go jako uczestnika sporów, a nie postać, której poglądy można bez reszty utożsamić z Lulkiem.
Ostatnie spotkanie z Laurą i otwarty finał
Laura spotyka się z Cezarym w Warszawie już jako żona Barwickiego. Nadal wyznaje mu uczucie, ale odmawia odejścia z nim, powołując się na dane słowo. Wyrzuca mu dawną awanturę, która przyspieszyła jej małżeństwo. Nie jest to po prostu propozycja wznowienia potajemnego romansu: rozmowa kończy się rozpaczą, zazdrością i kolejnym rozstaniem.
W pierwszy dzień przedwiośnia Cezary idzie w manifestacji robotniczej zmierzającej ku Belwederowi. Na drodze tłumu staje oddział piechoty. Baryka wychodzi z szeregów i idzie oddzielnie wprost ku żołnierzom, na czele zbiedzonego tłumu. W tym miejscu narracja się urywa. Nie pokazuje rozstrzelania bohatera, jego późniejszej działalności ani jednoznacznego wyboru programu politycznego.