Pierwszy tom „Chłopów” przedstawia jesienne życie Lipiec: pracę na roli, zależności majątkowe, obyczaje i konflikty rodzinne. Maciej Boryna, zamożny gospodarz i wdowiec, nie zamierza oddać dzieciom ziemi ani władzy nad gospodarstwem. Decyduje się poślubić młodą Jagnę Paczesiównę. Jej matka, Dominikowa, zabiega o korzystne warunki małżeństwa, w tym zapis sześciu morgów ziemi. Z Jagną związany jest jednak również Antek, żonaty syn Boryny.
Spór o majątek i planowany ślub zaostrza rywalizację ojca z synem. Po gwałtownej kłótni i bójce Antek wraz z Hanką oraz dziećmi opuszcza dom Boryny. Rodzina trafia do ubogiego ojca Hanki, a jej położenie wyraźnie się pogarsza. Tymczasem we wsi trwają przygotowania do okazałego wesela. Uroczystość skupia uwagę mieszkańców i ukazuje ich wspólne obrzędy, ale nie usuwa istniejących podziałów.
Równolegle rozgrywa się tragedia parobka Kuby. Postrzelony podczas kłusowania, ukrywa ranę i za późno szuka pomocy. Przerażony perspektywą szpitala próbuje sam odrąbać chorą nogę. Umiera w stajni w czasie weselnej zabawy. Zestawienie ślubu z samotną śmiercią odsłania różnicę między pozycją bogatego gospodarza a losem sługi. Opracowanie obejmuje tylko „Jesień”, nie późniejsze losy Borynów i Jagny.