Leśna mogiła i opowieść przyrody
Do lasu na Polesiu, w okolicach Kanału Królewskiego, przybywa wiatr, który od dawna nie odwiedzał tych stron. Dostrzega zbiorową mogiłę i mały krzyż. Zastanawia go, kim byli pochowani i dlaczego spoczywają z dala od ludzkich siedzib. Odpowiedzi udzielają drzewa i kwiaty, świadkowie dawnych wydarzeń. Ich wspomnienia tworzą opowieść o powstańcach styczniowych.
Narracja nie jest neutralną kroniką wojskową. Przyroda ze współczuciem wspomina walczących, podkreśla ich odwagę i osamotnienie. W centrum historii znajduje się niewielka wspólnota ludzi, których losy po latach nie są już powszechnie pamiętane. Mogiła, początkowo zagadkowy element krajobrazu, stopniowo odzyskuje związane z nią imiona, uczucia i wydarzenia.
Traugutt i jego żołnierze
Leśne drzewa pamiętają obóz oddziału dowodzonego przez Romualda Traugutta. W ich opowieści jest on człowiekiem poważnym, opanowanym i gotowym do poświęcenia własnego życia. Porzucił bezpieczeństwo osobiste oraz szczęście rodzinne, aby podjąć walkę. Narratorzy wyraźnie go idealizują, porównując jego odpowiedzialność i trud do wielkich przykładów bohaterstwa.
Wśród podkomendnych wyróżniają dwóch przyjaciół. Jagmin, dowódca jazdy, odznacza się siłą, odwagą i zdecydowaniem. Maryś Tarłowski jest drobny, wrażliwy i pochłonięty poznawaniem świata roślin oraz zwierząt. Różnią się usposobieniem, ale łączy ich przywiązanie i wspólna decyzja o udziale w powstaniu. Traugutt nie zostaje przedstawiony jako jeden z poległych pochowanych w oglądanej mogile.
Maryś, Anielka i Jagmin przed rozstaniem
Opowieść cofa się do czasów poprzedzających pobyt w lesie. Tarłowski przybył z siostrą Anielką do niewielkiego miasta i pracował jako nauczyciel. Rodzeństwo było sobie bardzo bliskie. Maryś z zapałem badał przyrodę i dzielił się wiedzą, a jego delikatność oraz uczciwość przyciągały ludzi. Jagmin zaprzyjaźnił się z obojgiem; między nim a Anielką rozwijało się uczucie.
Kiedy nadeszła chwila przyłączenia się do powstania, Anielka nie zatrzymywała brata, choć rozstanie było dla niej bolesne. Zwróciła się do Jagmina, prosząc go o opiekę nad Marysiem. Jagmin przyjął tę odpowiedzialność i zapowiedział, że będzie dla niego przyjacielem i obrońcą. Pożegnanie łączyło nadzieję na powrót z przeczuciem niebezpieczeństwa.
Odwaga człowieka, który nie kocha wojny
W obozie Tarłowski okazuje się nie tylko uczonym i miłośnikiem natury. W czasie jednej z walk ratuje zagrożonego Traugutta, za co otrzymuje pochwałę dowódcy i uznanie towarzyszy. Czyn dowodzi, że jego łagodność nie oznacza tchórzostwa. Potrafi działać zdecydowanie, kiedy wymaga tego życie drugiego człowieka.
Zarazem wojna pozostaje sprzeczna z jego najgłębszymi pragnieniami. W rozmowach z Jagminem Maryś wyobraża sobie świat wolny od przemocy, w którym ludzie będą mogli poznawać, tworzyć i żyć bez krzywdzenia innych. Przyjaciele rozważają konieczność walki przeciw uciskowi, nawet gdy zwycięstwo wydaje się odległe. Dzięki temu ich udział w powstaniu nie sprowadza się do upodobania w żołnierskiej sławie: oznacza rezygnację z upragnionego, spokojnego życia.
Wiadomość o zbliżającym się przeciwniku
Do oddziału dociera posłaniec z informacją o nadciągających, znacznie liczniejszych siłach nieprzyjaciela. Dowództwo przygotowuje żołnierzy do starcia. Spokojna dotąd przestrzeń lasu staje się miejscem oczekiwania na bitwę, a przyroda zapamiętuje narastające napięcie.
Tarłowski otrzymuje także drobny list od Anielki. Nie zdąża go przeczytać przed rozpoczęciem działań i chowa go przy sobie. Ten szczegół łączy wielkie wydarzenie zbiorowe z prywatnym losem rodzeństwa: w chwili zagrożenia przy Marysiu pozostaje materialny ślad siostrzanej pamięci. Powstańcy zajmują stanowiska, wykorzystując osłonę lasu, lecz przeciwnik dysponuje przewagą liczebną.
Bitwa i rzeź w szpitalnym namiocie
Walka stopniowo ogarnia otoczenie obozu. Tarłowski strzela wraz z towarzyszami, dopóki pocisk nie rani go w ramię. Zostaje przeniesiony do prowizorycznego szpitala urządzonego w namiocie z gałęzi. Leżą tam inni ranni, którymi zajmują się obozowi lekarze. Tymczasem nieprzyjaciel coraz ciaśniej otacza polanę.
Oddział konny przeciwnika dostrzega namiot i rusza na ludzi niezdolnych do obrony. Jagmin wydaje rozkaz obrony rannych i prowadzi swoją jazdę na ratunek. Kiedy dociera na miejsce, zastaje zamordowanych i konających. Tarłowski jest unoszony na ostrzach pik. Rozpoznaje przyjaciela, rzuca ku niemu zakrwawioną chustę i prosi o przekazanie jej siostrze. W tej samej chwili koń Jagmina pada trafiony kulą, a dowódca znika w walczącym tłumie. Dalsza opowieść potwierdza, że obaj przyjaciele spoczęli w leśnej mogile; nie przedstawia osobnej sceny ostatnich chwil Jagmina.
Wizyta Anielki i odpowiedź wiatru
Po wielu latach Anielka przychodzi jesienią na grób brata i Jagmina. Jest samotna i wyniszczona cierpieniem. Długo płacze przy mogile, a przed odejściem umieszcza na niej mały krzyż. Rośliny nie znają dokładnie jej późniejszych dziejów, dlatego opowieść nie dopowiada biografii kobiety. Wiedzą jedynie, że już do nich nie wróciła.
Upływ czasu i ludzkie zapomnienie zdają się potwierdzać zasadę „Vae victis” — „Biada zwyciężonym”. Wiatr, wzruszony usłyszaną historią, przeciwstawia jej okrzyk „Gloria victis”. Roznosi go nad lasami, wodami i ludzkimi siedzibami. Powstańcy nie odzyskują w ten sposób militarnego zwycięstwa, lecz zostają uczczeni jako ludzie, których wierność, przyjaźń i ofiara zasługują na pamięć. Rama utworu zamyka się przemianą wiatru: z przygodnego słuchacza staje się on głosicielem historii poległych.