Kirkor, Pustelnik i spór o prawowitą władzę
Akcja dramatu toczy się w baśniowej przeszłości w okolicach jeziora Gopło i Gniezna. Kirkor przybywa do Pustelnika po radę w sprawie małżeństwa. Starzec okazuje się wygnanym królem Popielem III, któremu władzę odebrał brat. Przechowuje koronę Popielów, znak prawowitego panowania. Kirkor postanawia wystąpić w jego obronie, a zarazem przyjmuje radę, aby poszukać żony wśród prostych ludzi, nie w możnym rodzie.
Ten wątek od początku łączy sprawy osobiste z walką o tron. Kirkor nie zamierza zdobywać korony dla siebie: chce przywrócić sprawiedliwość i później żyć z wybraną kobietą. Nie wie, że jego przyszła żona będzie dążyła w przeciwnym kierunku.
Intryga Goplany i konkurs malin
Goplana, władczyni jeziora, kocha Grabca, który spotyka się z Balladyną. Chce usunąć rywalkę z jego życia. Posługuje się Skierką i Chochlikiem: duszki kierują Kirkora do chaty Wdowy oraz wpływają na jego zauroczenie dwiema siostrami. Wdowa, Alina i Balladyna żyją ubogo, a małżeństwo z bogatym rycerzem oznaczałoby dla jednej z córek wielką zmianę losu.
Kirkor nie potrafi wybrać jednej dziewczyny. O rozstrzygnięciu ma zdecydować zbieranie malin: poślubi tę, która pierwsza przyniesie pełny dzban. Alina jest serdeczna wobec matki i siostry, ale sama także pragnie małżeństwa. Balladyna boi się przegranej i pozostania w dotychczasowym położeniu.
Zabójstwo Aliny i ślad zbrodni
W lesie Alina szybko napełnia dzban. Balladyna zbiera niewiele owoców, coraz mocniej przeżywając zazdrość i poczucie poniżenia. Rozmowa sióstr kończy się zabójstwem: Balladyna uderza Alinę nożem, zabiera jej maliny i wraca jako zwyciężczyni. Przed matką tłumaczy nieobecność siostry jej ucieczką z mężczyzną.
Po morderstwie na czole Balladyny pozostaje plama, której nie potrafi zmyć. Zaczyna ją ukrywać pod opaską. Goplana jest przerażona skutkami swojej intrygi; jej ingerencja stworzyła okazję do rywalizacji, ale nie stanowiła rozkazu zabicia Aliny. Grabiec, zamieniony przez zazdrosną nimfę w wierzbę, staje się świadkiem wydarzeń w lesie. Ciało Aliny znajduje Filon, szukający doskonałej miłości i zachwycony urodą zmarłej.
Małżeństwo, tajemnica i Kostryn
Balladyna poślubia Kirkora i przenosi się do zamku. Wstydzi się swojego pochodzenia, unika bliskości matki oraz obawia się rozpoznania winy. Pustelnik, do którego zgłasza się z prośbą o pomoc w usunięciu plamy, odkrywa jej tajemnicę. Propozycja przywrócenia Aliny do życia nie prowadzi do skruchy Balladyny; bohaterka odrzuca możliwość naprawienia zbrodni, ponieważ zagroziłaby jej zdobytej pozycji.
Kirkor wyrusza walczyć o przywrócenie prawowitego króla. Balladyna pozostaje w zamku pod opieką dowódcy straży, Kostryna. Ten poznaje jej tajemnicę i wykorzystuje ją do budowania własnej pozycji. Łączy ich związek osobisty, ambicja oraz stopniowo wspólnie popełniane zbrodnie.
Gralon i pierwsza wspólna zbrodnia
Kirkor przesyła żonie zapieczętowaną skrzynię, której nie wolno otwierać przed jego powrotem. Polecenie jest próbą jej posłuszeństwa. Posłaniec Gralon opowiada także o spotkaniu Kirkora z Pustelnikiem oraz o znalezionym w lesie martwym turze. Balladyna reaguje na te informacje tak, jakby dotyczyły ciała Aliny.
Kostryn podsyca strach Balladyny, sugerując, że posłaniec wie więcej, niż mówi. Napada na Gralona, a Balladyna zachodzi walczącego od tyłu i zabija go mieczem. Od tej chwili ona i Kostryn mają już wspólnie przelaną krew na sumieniu. Posłaniec nie zostaje pokazany jako ktoś, kto rzeczywiście odkrył morderstwo Aliny.
Grabiec jako król i upokorzenie Wdowy
Goplana przywraca Grabcowi ludzką postać, a następnie spełnia jego pragnienie królowania. Obdarza go strojem i prawdziwą koroną Popielów. Grabiec wydaje komiczne zarządzenia, a potem przyjeżdża ze Skierką i Chochlikiem na ucztę do zamku Kirkora. Dla niego jest to zabawa, dla innych korona staje się narzędziem walki o władzę.
Podczas uczty Balladyna odcina się od swojej matki i wypędza ją z zamku. Wdowa, upokorzona i pozostawiona na pastwę burzy, traci wzrok. Trafia do Pustelnika, który poznaje jej cierpienie. Tymczasem wykonywana na uczcie pieśń o zabójstwie siostry wywołuje lęk Balladyny. Zamek nie jest bezpiecznym schronieniem: bohaterka wszędzie dostrzega groźbę ujawnienia przeszłości.
Korona zdobyta przez morderstwo
Nocą Balladyna zabija śpiącego Grabca. Kostryn również planował przejęcie korony, lecz zastaje dokonaną już zbrodnię i pomaga odszukać jej zdobycz. Wzajemna współpraca łączy się z podejrzliwością: każde z nich może stać się przeszkodą dla drugiego. Balladyna poleca Kostrynowi zgładzić Pustelnika, aby zlikwidować kolejnego człowieka znającego jej winę.
Goplana, świadoma nieszczęść wynikłych z ingerencji w życie ludzi, opuszcza okolicę. Balladyna i Kostryn organizują własne wojsko, przekupując przeciwników złotem. Kirkor chce bronić praw Popiela, ale jego posłańcy znajdują Pustelnika powieszonego przed chatą. Mimo tej wiadomości rycerz podejmuje walkę.
Śmierć Kirkora i otrucie Kostryna
Pod Gnieznem dochodzi do bitwy. Część wojsk Kirkora przechodzi na stronę przeciwników, a on sam ginie, otoczony poległymi. Dramat pokazuje relacje o przebiegu walki, nie pozwala natomiast przypisywać każdej śmierci konkretnemu zabójcy. Zwycięstwo otwiera Balladynie drogę do tronu.
Nie zamierza jednak dzielić władzy z Kostrynem. Podczas powitania przez poselstwo miejskie kroi chleb nożem zatrutym z jednej strony i podaje wspólnikowi skażoną połowę. Kostryn zjada ją, przekonany, że dzieli z Balladyną zwycięstwo i przyszłe panowanie. Otrucie usuwa ostatniego wspólnika, który znał najważniejsze zbrodnie królowej.
Trzy sądy i śmierć królowej
Po objęciu tronu Balladyna zapowiada sprawiedliwe rządy. Kanclerz przypomina o obowiązku wysłuchania poddanych. Pierwsza sprawa dotyczy otrucia Kostryna. Lekarz wskazuje na działanie trucizny, a królowa skazuje nieznanego truciciela na śmierć. Druga skarga wiąże się z Aliną: Filon przynosi wiadomość o zamordowanej dziewczynie. Balladyna ponownie uznaje, że sprawca zasługuje na śmierć.
Wreszcie przed sądem staje niewidoma Wdowa, prosząc o sprawiedliwość po wygnaniu przez córkę. Nie chce jednak podać jej imienia, aby nie sprowadzić na nią kary. Nawet tortury nie skłaniają jej do ujawnienia tożsamości winnej; matka umiera. Balladyna nie przerywa postępowania. Po nacisku Kanclerza po raz trzeci wypowiada wyrok śmierci. W tej chwili uderza piorun i zabija królową.
Trzy wyroki dotyczą własnych czynów Balladyny, choć sąd nie zna prawdy. Finał pozwala odczytać jej śmierć jako spełnienie zasady odpowiedzialności za zło: zdobyta władza nie wymazuje winy. Nie należy jednak dopisywać, że Balladyna publicznie się przyznała albo sama bezpośrednio zabiła matkę podczas rozprawy.
Epilog: spór o zapis historii
Po właściwym zakończeniu pojawia się rozmowa Publiczności z dziejopisem Wawelem. Kronikarz chce przedstawić królową jako mądrą i cnotliwą, a pochodzenie oraz śmierć władczyni objaśnia w sposób oderwany od przebiegu dramatu. Publiczność kwestionuje jego zapewnienia o bezstronności.
Epilog dopełnia historię satyrą na pochlebstwo i pozorne wyjaśnienia. To, co widz wie o zbrodniach Balladyny, nie musi zostać wiernie zapisane przez oficjalnego kronikarza. Baśniowy finał zostaje więc zestawiony z pytaniem o rzetelność opowiadania dziejów.