Powrót Tadeusza i pierwsze nieporozumienie
W roku 1811 Tadeusz Soplica wraca po nauce do Soplicowa, majątku zarządzanego przez jego stryja, Sędziego. W dawnym pokoju dostrzega ślady pobytu młodej dziewczyny, a następnie widzi ją przelotnie przy ogrodzie. Nie poznaje od razu jej tożsamości. Podczas późniejszej wieczerzy bierze Telimenę za osobę, która tak go zainteresowała, co rozpoczyna serię pomyłek uczuciowych.
Dom Sędziego przedstawiony jest jako miejsce przywiązania do gościnności, porządku i obyczaju. Usadzanie gości, rozmowy o grzeczności, posiłki i spacery odsłaniają hierarchię szlacheckiego świata. Narracja pokazuje jednak także jego skłonność do sporów: nawet rywalizacja Asesora i Rejenta o sprawność chartów potrafi pochłonąć uwagę całego towarzystwa.
Zamek Horeszków i opowieść Gerwazego
Pomiędzy Sędzią a Hrabią trwa spór o zamek należący dawniej do Horeszków. Hrabia, krewny tej rodziny, jest wrażliwy na malowniczość ruin i romantyczne historie. Gerwazy, dawny klucznik Stolnika Horeszki, opowiada mu o śmierci swojego pana podczas obrony zamku przed rosyjskim atakiem. Zastrzelił go Jacek Soplica, brat Sędziego.
Relacja Gerwazego wzmacnia w Hrabim przekonanie, że powinien bronić honoru rodu. Klucznik nie przedstawia na tym etapie całej prawdy o wcześniejszych stosunkach Jacka ze Stolnikiem ani o geście przebaczenia umierającego. Spór majątkowy zostaje więc podsycony przez pamięć zbrodni i wieloletnią prywatną zemstę.
Kwestarz z tajną misją
W Soplicowie działa bernardyn zwany księdzem Robakiem. Pod pozorem wędrówek kwestarskich i zwyczajnych rozmów zbiera wiadomości oraz przygotowuje szlachtę do walki w związku z nadziejami na wkroczenie wojsk Napoleona. Zależy mu na wspólnym wystąpieniu przeciw rosyjskiemu panowaniu, nie na porachunkach między sąsiadami.
Robak zabiega również o pogodzenie Sopliców z Horeszkami przez przyszłe małżeństwo Tadeusza i Zosi. Dziewczyna jest córką Ewy Horeszkówny i wnuczką Stolnika, wychowywaną pod opieką Telimeny. Ukryty związek tych starań z osobistą przeszłością zakonnika wyjaśni się dopiero później. Na razie jego postać pozostaje tajemnicza, a szczególne zainteresowanie Tadeuszem nie jest jeszcze w pełni zrozumiałe.
Zosia, Telimena i młodzieńcze uczucia
Hrabia zachwyca się spotkaną w ogrodzie Zosią i nadaje jej obecności poetycki charakter. Telimena z kolei próbuje kierować zarówno losem wychowanki, jak i własną przyszłością. Rozważa zainteresowanie Hrabiego oraz Tadeusza. Młody Soplica ulega jej urokowi, a sytuacja w miejscu zwanym Świątynią dumania, gdzie pomaga jej uwolnić się od mrówek, dodatkowo ich zbliża.
Kiedy Tadeusz poznaje Zosię już bez wcześniejszej pomyłki, odkrywa, kto naprawdę zwrócił jego uwagę po powrocie. Rosnące uczucie do dziewczyny koliduje z nadziejami rozbudzonymi w Telimenie. Bohater próbuje wycofać się z nieprzemyślanej relacji, lecz robi to niezręcznie i rani drugą osobę. Wątek nie sprowadza się zatem do od początku zgodnej miłości Tadeusza i Zosi.
Polowanie na niedźwiedzia
Okoliczna szlachta bierze udział w polowaniu. Tadeusz i Hrabia wysuwają się na niebezpieczną pozycję wobec rozjuszonego niedźwiedzia. Zwierzę zostaje powalone strzałem Robaka, który ratuje zagrożonych młodzieńców. Początkowo o zasługę spierają się inni myśliwi, lecz Gerwazy wskazuje prawdziwego strzelca.
Po polowaniu Wojski gra na rogu, a uczestnicy odpoczywają przy posiłku. Opisy natury, muzyki i myśliwskich obyczajów budują rozległy obraz życia Soplicowa. Jednocześnie wydarzenie ma znaczenie dla akcji: ukazuje niezwykłe umiejętności pozornie skromnego zakonnika oraz jego gotowość do ocalenia członka rodu Horeszków.
Awantura w zamku i rada w Dobrzynie
Podczas uczty w zamku spór pomiędzy stronnikami Sędziego a Gerwazym i Hrabią gwałtownie się zaostrza. Padają zniewagi, a Hrabia opowiada się przeciw Soplicom. Zamiast wygaszenia konfliktu pojawia się zamiar zbrojnego odzyskania spornego miejsca i ukarania przeciwnika.
W zaścianku Dobrzyńskich obraduje szlachta pobudzona wiadomościami o możliwej wojnie. Rozmowy mogłyby służyć przygotowaniu wspólnego działania przeciw obcej władzy. Gerwazy kieruje jednak energię zebranych przeciw Soplicom, przedstawiając prywatny zajazd jako potrzebny początek porządkowania spraw. Maciej Dobrzyński sprzeciwia się tej manipulacji, ale nie zatrzymuje rozgorączkowanej gromady.
Zajazd na Soplicowo
Hrabia ze swoim oddziałem oraz szlachta zaściankowa uderzają na Soplicowo. Domownicy zostają obezwładnieni, a napastnicy po łatwym sukcesie oddają się jedzeniu i piciu. Zajazd ujawnia, jak szybko urażona duma, spór o własność i hasła rodowego honoru wypierają wspólny cel, o który zabiegał Robak.
Zwycięzcy nie przewidują jednak zewnętrznego zagrożenia. Do majątku przybywa rosyjski oddział dowodzony przez majora Płuta i kapitana Rykowa. Nietrzeźwi uczestnicy zajazdu zostają pojmani. Prywatna wojna szlachecka prowadzi więc do sytuacji, w której obca siła może podporządkować sobie obie zwaśnione strony.
Wspólna bitwa i rana Robaka
Próby załatwienia sprawy rozmową i poczęstunkiem nie kończą konfliktu. Zachowanie Płuta wobec kobiet i reakcja Tadeusza stają się bezpośrednim impulsem do walki. Robak i sprzymierzeni z nim uczestnicy uwalniają pojmanych. Soplicowie, Dobrzyńscy oraz stronnicy Hrabiego występują teraz wspólnie przeciw rosyjskiemu oddziałowi.
W walce Robak osłania Hrabiego i ratuje Gerwazego, sam odnosząc ranę. Rosjanie zostają pokonani. Rykow zachowuje się inaczej niż Płut i umożliwia rozmowę o warunkach zakończenia starcia. Zagrożenie represjami jednak pozostaje. Najbardziej narażeni uczestnicy, w tym Tadeusz i Hrabia, mają opuścić Litwę i dołączyć do wojska. Gerwazy potajemnie rozprawia się z Płutem, próbując później usprawiedliwić ten czyn dobrem wspólnym.
Wyznanie: Jacek, Ewa i Stolnik
Ciężko chory Robak ujawnia Sędziemu i Gerwazemu, że jest Jackiem Soplicą, ojcem Tadeusza. Opowiada o młodości: był wpływowym, porywczym szlachcicem, chętnie goszczonym przez Stolnika ze względu na znaczenie wśród okolicznej szlachty. Kochał Ewę Horeszkównę i był przez nią kochany, lecz nie otrzymał zgody na małżeństwo odpowiadające ambicjom magnata.
Urażony Jacek poślubił inną kobietę, nie potrafiąc zapomnieć o Ewie. Zaniedbał rodzinę, popadł w rozpacz i pijaństwo; jego żona zmarła, pozostawiając Tadeusza. Podczas rosyjskiego ataku na zamek Jacek zobaczył triumfującego Stolnika. W nagłym porywie gniewu chwycił broń i strzelił. Zabójstwo zbiegło się z działaniem Rosjan, dlatego uznano go za zdrajcę, choć jego czyn wyrósł z osobistej urazy, nie z zaplanowanej współpracy z nimi.
Pokuta, przebaczenie i śmierć Jacka
Jacek nie przyjął roli, którą chcieli mu przypisać wrogowie ojczyzny. Opuścił kraj, wstąpił do zakonu i przyjął imię podkreślające pokorę. Walczył, przenosił rozkazy, organizował działalność konspiracyjną i znosił więzienie. Zadbał także o Zosię, córkę Ewy, która zmarła po zesłaniu na Sybir. Ciche poświęcenie miało naprawiać wyrządzoną krzywdę.
Gerwazy ujawnia wreszcie, że umierający Stolnik nakreślił w stronę Jacka znak krzyża: klucznik zrozumiał go jako przebaczenie, lecz przez lata przemilczał ten gest. Wyznanie zamyka osobisty spór. Do Jacka dociera jeszcze wiadomość wzmacniająca nadzieję na nadchodzącą wojnę i zmianę losu Litwy. Przyjmuje śmierć pojednany. Tadeusz nie uczestniczy w pełnym wyznaniu tak, jak Sędzia i Gerwazy.
Rok 1812: wojsko, rehabilitacja i zaręczyny
Akcja przenosi się do roku 1812, kiedy na Litwę przybywają wojska związane z wyprawą Napoleona. W Soplicowie goszczą polscy dowódcy, wśród nich Dąbrowski i Kniaziewicz. Tadeusz wraca już jako żołnierz. Uroczystości towarzyszy publiczne ogłoszenie zasług Jacka i oczyszczenie jego pamięci z hańby. Przy jego grobie zostaje zawieszony krzyż Legii Honorowej.
Zaręczyny Tadeusza i Zosi potwierdzają zgodę dwóch rodzin. Obok nich przedstawione są pary Asesora i Tekli Hreczeszanki oraz Rejenta i Telimeny. Dawne rywalizacje znajdują inne zakończenia, niż zakładali ich uczestnicy. Nie jest to jeszcze opowieść o późniejszym wspólnym życiu wszystkich par ani o wyniku całej wyprawy wojennej.
Uczta, decyzja o chłopach, koncert i polonez
Wojski przygotowuje uroczystą ucztę, podczas której dawne obyczaje otrzymują szczególnie bogatą oprawę. Tadeusz rozmawia z Zosią o uwolnieniu poddanych oraz przekazaniu im ziemi na własność. Dziewczyna wyraża zgodę mimo zmniejszenia dochodów. Rodzinne pojednanie zostaje więc dopełnione zamiarem zmiany relacji społecznych, a nie wyłącznie zachowaniem dawnego porządku.
Jankiel gra na cymbałach koncert przywołujący zbiorową pamięć: nadzieję związaną z Konstytucją 3 maja, zdradę targowicką, tragedię Pragi i dzieje Legionów. Muzyka łączy różne doświadczenia wspólnoty. Uroczystość zamyka polonez prowadzony przez Podkomorzego z Zosią. Finał zatrzymuje bohaterów w momencie zgody i nadziei, nie potwierdza jednak ostatecznego zwycięstwa Napoleona.
Epilog: spojrzenie z emigracji
Odrębny „Epilog” przenosi głos poza soplicowską akcję. Przywołuje trudne życie emigrantów, spory, zmęczenie i tęsknotę za krajem dzieciństwa. Powrót wyobraźnią do rodzinnych stron pozwala na chwilę odzyskać wspólnotę utraconą w rzeczywistości.
Marzenie, aby księga trafiła pod strzechy i była czytana przez zwykłych ludzi, wyznacza pragnienie trwałej więzi między opowieścią a odbiorcami. Perspektywa ta nadaje pogodnemu zakończeniu dodatkową głębię: Soplicowo jest nie tylko miejscem zdarzeń, ale również światem ocalanym przez pamięć i literaturę.