Konrad Wallenrod

Streszczenie szczegółowe

Początek opowieści i tło historyczne

Adam Mickiewicz osadził akcję „Konrada Wallenroda” w realiach późnośredniowiecznych, w czasach, gdy między Zakonem Krzyżackim a Litwą toczył się zaciekły konflikt. W utworze pojawiają się wyraźne odniesienia do dziejów historycznych, lecz cała opowieść została poetycko przekształcona, by podkreślić tragizm losów bohaterów i silne napięcia między zwaśnionymi stronami. W owym okresie Litwa, chcąc zachować niepodległość i suwerenność, walczyła z ekspansywnymi działaniami Zakonu, który uważał się za obrońcę wiary, a jednocześnie dążył do powiększania własnych wpływów politycznych i militarnych w Europie Wschodniej.

Znaczenie konfliktu stanowi tu nie tylko tło historyczne, ale także dramatyczną scenerię, na której rozgrywa się osobista tragedia bohatera, czyli Konrada Wallenroda. Konflikt ten jest źródłem wszelkich decyzji protagonisty, wpływa na jego postawę wobec świata oraz na ostateczne wybory, które doprowadzą go do zguby. Po jednej stronie mamy więc państwo zakonne, silne i zorganizowane, dążące do hegemonii i zwalczania „pogan”, jak Krzyżacy nazywali Litwinów. Po drugiej zaś stronie jest Litwa, odpierająca liczne najazdy i uciekająca się także do podstępów, by chronić siebie przed dalszą ekspansją wroga.

Ważną rolę w rozwoju akcji odgrywa również kontekst chrześcijaństwa. Chrystianizacja Litwy była wówczas procesem wciąż niepełnym i niebezpiecznym. Z jednej strony Litwini przyjmowali nową wiarę, by uniknąć przymusowej chrystianizacji, z drugiej zaś musieli zmagać się z narzucaniem obcej im siły. Ten historyczny konflikt stwarza szczególny klimat, w którym łatwo o konflikty sumienia i dramatyczne rozterki, co widać właśnie w postaci Konrada.

Postać Konrada od początku została ukazana jako bohater tragiczny, uwikłany w realia, które wymuszają na nim bolesne wybory. Jest on samotny wśród sprzecznych interesów i różnych kultur, które stworzyły go jako człowieka. Na plan pierwszy wysuwają się dwa spojrzenia: jedno litewskie, wzywające do honorowej walki i pamięci o własnych korzeniach, drugie krzyżackie, stanowiące prężną organizację militarną, w której bohater przez lata przebywał i którą zna od podszewki. To właśnie dwutorowe wychowanie zdeterminuje jego losy i doprowadzi do wydarzeń, które rozegrają się na kartach poematu.

W tym kontekście, aby w pełni zrozumieć głębię rozterek głównego bohatera, należy mieć na uwadze specyfikę czasów, w których tylko potęga militarna i spryt polityczny mogły zapewnić względny spokój. Kto zaś chciał dokonać zemsty lub zachować tożsamość narodową, musiał być gotów na najbardziej dramatyczne ofiary. Konrad, jako postać rozdarta między przysięgą krzyżacką a poczuciem lojalności wobec Litwy, jawi się więc jako człowiek targany wewnętrznymi konfliktami, od których nie sposób uciec.

Dzieciństwo bohatera i rola Halbana

W istotnym fragmencie utworu dowiadujemy się, że Konrad Wallenrod to w rzeczywistości Walter Alf, który w dzieciństwie został porwany przez Krzyżaków podczas jednej z wypraw na Litwę. Teutoni, walcząc z poganami, brali w niewolę lub wychowywali na swoich dworach dzieci litewskie, by uczynić je lojalnymi i wiernymi Zakonowi. Taki los spotkał Waltera, chłopca oderwanego siłą od rodzimej ziemi, języka i tradycji.

Wychowywany w krzyżackim duchu, przejął oficjalnie wartości i ideały Zakonu, choć głęboko w sercu pozostawały resztki wspomnień o prawdziwej ojczyźnie i dawnych wierzeniach. Z czasem Walter Alf stał się sprawnym i zdolnym rycerzem, który był w stanie zyskać poważanie przełożonych. Kluczowym momentem w procesie kształtowania jego osobowości i świadomości była obecność Halbana, litewskiego wajdeloty (śpiewaka, wędrownego poety), który razem z chłopcem dostał się w ręce Krzyżaków. Halban służył tam początkowo za nadwornego pieśniarza, ale faktycznie pozostawał wierny pamięci o Litwie. Jego pieśni i opowieści podtrzymywały w młodzieńcu świadomość pochodzenia i dumę narodową. Dzięki Halbanowi młody Walter nigdy do końca nie zapomniał o swoim rodowodzie, co było pierwszym krokiem do przyszłego rozdarcia wewnętrznego.

Halban stał się dla Waltera nie tylko nauczycielem, ale i duchowym przewodnikiem, który powtarzał mu prawdę o konieczności zemsty na Zakonie za wszelkie wyrządzone Litwie krzywdy. Chłopiec od początku rozumiał, że jego los jest wyjątkowy: z jednej strony otrzymał szansę życia w potędze Zakonu Krzyżackiego, z drugiej jednak w głębi duszy nie chciał zdradzać własnego narodu. Rozbudzane systematycznie uczucie nienawiści do ciemiężycieli i wspomnienia dawnych czasów pozostawały w kontraście do oficjalnych powinności, jakie narzucało mu wychowanie i kariera krzyżackiego rycerza.

To właśnie Halban przypominał mu, że musi pozostać wierny korzeniom. A jednocześnie sam Walter z biegiem lat poznawał siłę Zakonu i zdawał sobie sprawę, że otwarta walka przeciwko potężnym Krzyżakom byłaby samobójstwem – zarówno dla niego, jak i dla całej Litwy, która nieustannie ulegała niszczycielskim najazdom. Już na tym etapie zarysowuje się więc tragizm postaci: walczyć otwarcie czy działać podstępem? Czy wolno posunąć się do zdrady tych, z którymi przyszło mu żyć przez lata, w imię wyższej racji poświęconej obronie Litwy? Odpowiedzi na te pytania będą przesądzające dla całej fabuły.

Młodość i spotkanie z Aldoną

Ważną częścią losów Waltera Alfa, zanim przybierze imię Konrada Wallenroda, jest jego młodzieńcza miłość do Aldony. Ta historia rozgrywa się wtedy, gdy Zakon Krzyżacki wysyła Waltera na rozmaite wyprawy, by zdobywał doświadczenie w walce i poszerzał wpływy Zakonu. W trakcie jednej z podróży na Litwę młody rycerz po raz pierwszy naprawdę staje twarzą w twarz z ojczyzną swoich przodków. Choć przybywa jako poplecznik Krzyżaków, czuje wewnętrzny zew krwi i rozdarcie między powinnością a pragnieniem wolności.

To wtedy spotyka Aldonę, córkę wielkiego księcia litewskiego. Uczucie między nimi rodzi się gwałtownie, co jeszcze bardziej komplikuje sytuację młodego rycerza. Zakochuje się, a zarazem rozumie, że jego obecność u boku Krzyżaków jest dla niej i dla Litwy czymś niebezpiecznym i moralnie wątpliwym. W tym czasie Halban wciąż ostrzega go przed złudnym szczęściem i nakłania do wytrwania w myśli o zemście.

Relacja z Aldoną daje Walterowi nadzieję na inne życie, w którym mógłby wyzwolić się spod jarzma Zakonu i odrodzić jako Litwin, kochający ojczyznę. Uczucie to jest tak silne, że decyduje się porzucić Krzyżaków i stanąć po stronie Litwy. Zyskuje poparcie jej ojca, a także przychylność licznych książąt i bojarów litewskich, którzy widzą w nim cennego sojusznika. Dzięki niemu będą lepiej poznawać tajniki krzyżackiej strategii.

Aldona okazuje się osobą gotową do wielkiego poświęcenia dla miłości. Ma świadomość, że ukochany stoi na granicy lojalności i zdrady, bo jego przeszłość i obecne relacje z Zakonem mogą ściągnąć zgubę na ich związek. Wszyscy dostrzegają, że Walter, choć kocha Aldonę i chce walczyć dla Litwy, w głębi duszy wciąż jest człowiekiem rozdartym, którego dylematy ostatecznie napędzają do działań daleko wykraczających poza zwykłe rozstanie czy odrzucenie dotychczasowej drogi. To tutaj, w świetle uczuć i tęsknot, zaczyna dojrzewać plan przyszłej, mrocznej vendetty, która na zawsze zmieni jego życie i losy wielu niewinnych ludzi.

Przyjęcie imienia Konrad Wallenrod

Po okresie uniesień i burzliwych przeżyć miłosnych Walter Alf zaczyna kroczyć ścieżką, która prowadzi go do najtrudniejszych wyborów. Wskutek splotu różnych okoliczności, a także na skutek konsekwentnych działań Halbana, dochodzi do sytuacji, w której Zakon Krzyżacki poszukuje nowego wielkiego mistrza. Poprzedni przywódca zmarł w wyniku starć i osłabienia sił Zakonu, dlatego trzeba znaleźć kogoś, kto byłby nie tylko odważny, ale i doświadczony w walce z Litwinami.

Przez zbieg politycznych intryg i manipulacji Walter Alf staje się kandydatem, który zyskuje rosnące poparcie wśród braci zakonnych. Wcześniejsze osiągnięcia, cenne informacje o taktykach litewskich oraz rekomendacje wpływowych dostojników sprawiają, że ostatecznie zostaje on wybrany na wielkiego mistrza. Aby przypieczętować swoją nową rolę i zyskać większe zaufanie, przyjmuje on nowe imię – od tej pory będzie znany jako Konrad Wallenrod. Ten zabieg symbolizuje nie tylko zerwanie z dotychczasową tożsamością Waltera Alfa, lecz także stanowi oznakę nowego, wysokiego statusu w hierarchii Zakonu.

Nowy wielki mistrz okazuje się człowiekiem o niezwykłym harcie ducha, a zarazem obytym w zwyczajach i praktykach Krzyżaków. Bracia zakonni mają nadzieję, że poprowadzi ich do zwycięstwa nad Litwą, rozwinie potęgę państwa zakonnego i umocni wpływy w regionie. Nikt nie podejrzewa, że w głębi duszy Konrad jest Litewnikiem, który postanowił wykorzystać wysoką pozycję, by zniszczyć zakon od środka. Ma bowiem świadomość, że Litwa, choć waleczna, nie zdoła w bezpośrednim starciu pokonać tak doskonale zorganizowanej i dysponującej zapleczem ekonomicznym potęgi, jaką jest Zakon. Jedyną szansą na osłabienie wroga wydaje się właśnie skryta intryga i systematyczne niszczenie zdolności bojowych Teutonów.

Konrad, choć wewnętrznie pozostaje tym samym Walterem, rozpoczyna grę, która wymaga od niego nieustannego oszustwa i udawania wierności ideałom, których faktycznie nienawidzi. Ten etap stanowi wstęp do największego napięcia dramatycznego: Wallenrod musi bowiem potajemnie kierować Krzyżaków na zgubne manewry, opóźniać przygotowania do kluczowych kampanii i prowadzić politykę, która doprowadzi ich do przegranej. Każde takie działanie pociąga za sobą rosnące poczucie winy i lęku, bo jedna pomyłka może odsłonić jego prawdziwą tożsamość i uczynić go ofiarą bezlitosnej krzyżackiej zemsty.

Rządy Konrada i strategia „lisia”

Rozpoczynając rządy w Zakonie, Konrad Wallenrod pokazuje światu odmienioną twarz. Oficjalnie staje na czele potężnej siły militarnej, głosząc hasła wyższości religii i konieczności nawracania pogan. Uczestniczy w obradach, planach kolejnych ekspedycji i sprawowaniu rządów nad ziemiami znajdującymi się we władaniu Zakonu. W rzeczywistości jednak – wspierany wciąż przez wiernego Halbana – stopniowo wprowadza w życie plan, którego celem jest zrujnowanie potęgi krzyżackiej.

Kluczowa dla zrozumienia jego działań jest metafora lisiej strategii. Konrad doskonale pamięta litewskie podania i nauki, które mówią, że nie zawsze można stawić czoło wrogowi w walce otwartej. Czasem trzeba posłużyć się podstępem i przebiegłością, by zniszczyć przeciwnika silniejszego liczebnie i dysponującego ogromnymi zasobami. Toteż Konrad, zamiast prowadzić Krzyżaków do kolejnych triumfów, zaczął świadomie sabotażować przygotowania wojenne.

Podejmował decyzje wydłużające czas reakcji Zakonu na poczynania Litwy, blokował reformy, które mogłyby usprawnić dyscyplinę w szeregach krzyżackich, namawiał do sojuszy pozornie korzystnych, ale w gruncie rzeczy osłabiających główne siły Zakonu na wypadek rozprawy z Litwą. Największym sukcesem jego działań było skierowanie armii krzyżackiej na kampanie, które kończyły się krwawymi klęskami lub nie przynosiły spodziewanego rezultatu. Stopniowo niezadowolenie i frustracja wśród braci zaczynały wzrastać, ale Konrad, dzięki swej charyzmie i fałszywym zapewnieniom, nadal utrzymywał się na szczycie hierarchii.

Jednakże ta misterna gra wymagała od niego stałego zakładania maski. Każda narada wojenna, każda uczta i każdy rytuał krzyżacki przypominały mu o złamaniu wszystkich cnót, do których zobowiązał się jako rycerz. Napędzała go wyłącznie myśl, że przez to wyrzeczenie i ofiarę sam siebie ocali wierność wobec Litwy. Tragizm tej sytuacji polegał na tym, że Konrad był wciąż sam, nie mogąc do końca ufać nawet najbliższym doradcom, bo nie wiedział, kto mógłby przejrzeć jego kłamstwo. Przez cały czas musiał być gotów na odkrycie spisku, które w jednej chwili oznaczałoby dla niego wyrok śmierci.

Wewnętrzne rozterki Konrada i cierpienie Aldony

W trakcie sprawowania rządów przez Konrada, w utworze pojawiają się liczne momenty, kiedy bohater popada w głębokie przygnębienie. Udręka rodzi się z faktu, że musi wciąż udawać kogoś, kim nie jest, i podejmować działania przynoszące śmierć i cierpienie. Jego sumienie zostaje wystawione na ciężką próbę, kiedy widzi wiernych Krzyżaków, którzy z pełnym przekonaniem wierzą w słuszność misji Zakonu.

Aldona, która pozostaje w tle wydarzeń, również przechodzi przez własne piekło. Najpierw musiała zaakceptować fakt, że ukochany stał się najważniejszą osobą w Zakonie nękającym jej ojczystą Litwę. Później, kiedy zrozumiała istotę planów Konrada, jej rozdarcie między miłością do męża a świadomością okrucieństw wojny tylko się wzmocniło. Po kolejnym tragicznym starciu, Aldona zdecydowała się na żywot pustelniczy. Zamknęła się w wieży, otoczona murami i zapadła w stan głębokiej żałości, oddzielając się od świata, nie godząc się na obecne realia.

Rozłąka z ukochaną pogłębia dramat Konrada, bo jedną z motywacji jego działań była nadzieja, że kiedyś osiągnie taki stan, w którym będzie mógł bezpiecznie powrócić do Litwy i żyć wspólnie z Aldoną. Teraz jednak widzi, że nie tylko nie zdołał zapewnić spokoju ojczyźnie, lecz sam wplątał się w coraz bardziej niebezpieczną sieć intryg i kłamstw. Aldona, zamknięta w swej wieży-pustelni, świadczy o tym, że nawet najgorętsze uczucie nie jest w stanie zwyciężyć, jeśli stanowi jedynie tło dla rozpaczliwej zemsty.

W scenach nocnych rozmów z Halbanem Konrad wyjawia swoje wątpliwości co do słuszności obranej drogi. Pyta, czy podstępna walka jest właściwą metodą, czy raczej ma cechy moralnej zbrodni. Waha się, czy nie powinien oddać się w ręce Zakonu i wyznać prawdę, woląc zginąć, niż trwać w zakłamaniu. Halban jednak nie ustaje w swoim przekonaniu, że tylko konsekwentna realizacja planu może przynieść realną korzyść Litwie. Tego rodzaju rozmowy ukazują coraz większą rozterkę wewnętrzną Wallenroda, który jednak brnie dalej, nie mając już innej drogi odwrotu.

Zdrada wychodzi na jaw

Z biegiem czasu działania Konrada, choć z początku skuteczne, zaczynają budzić podejrzenia wśród czołowych rycerzy Zakonu. Niektórzy zauważają, że prowadzone kampanie nie tylko nie przynoszą sukcesów, ale wręcz osłabiają Zakon. Dostrzegają też niejasne kontakty wielkiego mistrza z osobami pochodzenia litewskiego. W pewnym momencie w środowisku krzyżackim zaczyna krążyć plotka, że Konrad Wallenrod może mieć ukryte powiązania z wrogami Zakonu.

Punktem kulminacyjnym jest sytuacja, w której na jaw wychodzą niezbite dowody zbieżności tajemnych rozkazów mistrza z ruchami wojsk litewskich. Dowody te potwierdzają, że kolejne wyprawy były planowane w sposób pozwalający Litwinom na skuteczną obronę lub kontrnatarcie. W obliczu tych faktów niewielu braci zakonnych chce jeszcze wierzyć, iż to seria niefortunnych zbiegów okoliczności. Konrada zaczynają otaczać wrogo nastawieni rycerze, którzy żądają wyjaśnień i rachunku z jego rządów.

Prześladowcy planują aresztowanie wielkiego mistrza i poddanie go przesłuchaniom, podczas których, jak nietrudno się domyślić, czekałaby go śmierć w męczarniach, gdyby nie zdołał obronić się przed oskarżeniami. Konrad, świadomy nieuchronności zbliżającego się końca, postanawia postawić wszystko na jedną kartę. W ostatniej dramatycznej próbie ucieka przed spiskowcami, by ratować się i ocalić choć cień nadziei na wolność. To właśnie w tym momencie utwór Mickiewicza osiąga skrajne napięcie: ścigany i osaczony Konrad staje się symboliczną ofiarą własnego planu, który okazał się jednocześnie skuteczny i niszczący go od środka.

Finał i ostateczne rozstrzygnięcie

Ostatnie chwile Konrada są przepełnione rozpaczą i głęboką świadomością, że wszystko, co zrobił, obróciło się przeciw niemu. Doprowadził do rozszerzenia niezgody w szeregach Zakonu i osłabienia potęgi Krzyżaków, ale przypłacił to utratą własnego spokoju ducha i dosłownie własnym życiem. W kulminacyjnej scenie, chcąc uniknąć hańby i męczeńskiej śmierci z rąk zakonnych sędziów, postanawia popełnić samobójstwo.

Legenda głosi, że jeszcze przed tym desperackim czynem, Konrad zobaczył się z Aldoną, która przez cały czas modliła się w swojej pustelniczej wieży. Spotkanie tych dwojga było pełne bólu, wzajemnych wyrzutów i świadomości, że życie, jakie mogło im się przytrafić, przepadło bezpowrotnie. Aldona, która stała się niemal żywym duchem, pogrążonym w cierpieniu, nie potrafiła już wcielić się w rolę towarzyszki radości i nadziei. Konrad zrozumiał, że jedynym, co może teraz uczynić, jest ocalenie resztek godności poprzez odebranie sobie życia. Taki krok w jego mniemaniu stał się dopełnieniem „lisiej strategii”: skoro plan się powiódł w warstwie militarnej, zaś on sam nie miał szans na ocalenie, postanowił nie oddawać siebie w ręce wrogów.

Ostatnie słowa Konrada, kierowane do Halbana czy wyrażone w monologu wewnętrznym, stanowią gorzkie potwierdzenie, że dopełnia się jego ziemski dramat. Z jednej strony zniszczył Zakon Krzyżacki, rozkładając go od wewnątrz, z drugiej jednak zaprzepaścił własne szczęście i przyszłość z ukochaną kobietą. Sam wybiera śmierć, widząc w niej jedyne wyjście z pęt moralnych i zewnętrznych, w jakie zaplątał go misterny plan zemsty.

Znaczenie historii Konrada Wallenroda

Całe życie Konrada Wallenroda okazuje się straszliwą ofiarą, którą bohater złożył na ołtarzu ojczystej Litwy. Jego los jest naznaczony zdradą, oszustwem, poświęceniem prywatnego szczęścia, a w końcu skrajnie tragiczną śmiercią. Chociaż w sensie politycznym osiągnął swój cel – osłabił militarnie Zakon Krzyżacki, co dawało Litwie szansę na odzyskanie sił – to jednak w wymiarze ludzkim poniósł całkowitą klęskę. Utracił Aldonę, utracił spokój wewnętrzny, zdradził ideały rycerskie i honor, który cenił.

Dramat Konrada polega na tym, że nie potrafił inaczej zrealizować uczucia wierności wobec ojczyzny, jak tylko poprzez wewnętrzną wojnę, którą prowadził w zakonnych murach. W rezultacie, choć formalnie uchodził za wielkiego mistrza, w rzeczywistości żył w nieustannym strachu przed dekonspiracją i w wyrzutach sumienia, że wypełnia rolę zdrajcy. Tym samym stał się ofiarą własnej determinacji, by bronić Litwy za wszelką cenę, nawet za cenę wyrzeczenia się jasnych i honorowych metod walki.

Cała historia kończy się więc w momencie, który w pełni ukazuje tragizm życia głównego bohatera. Choć Konrad Wallenrod zapisuje się w dziejach jako ten, który odwrócił losy wielkiego konfliktu, to w warstwie osobistej przegrywa wszystko. Aldona, zamknięta w wieży, symbolizuje niedostępne już szczęście i harmonię. Stan pustelnicy to wyraz rozpaczy poświadczającej, że świat uczuć i prostego ludzkiego spełnienia przegrał w konfrontacji z wywrotowymi planami politycznymi i żądzą zemsty.

Kluczową nauką płynącą z opowieści jest zrozumienie, że sposób, w jaki Konrad postanowił walczyć, stał się dla niego przekleństwem. Ceną za skuteczność strategii „lisiej” jest konieczność złamania własnych przysiąg i wartości, co wprowadziło go w stan permanentnego rozdarcia. Finałowa śmierć, podjęta z własnej woli, była więc jedynym logicznym zwieńczeniem losów kogoś, kto znalazł się na styku dwóch światów – litewskiego i krzyżackiego – nie pasując do żadnego z nich.

Odziedziczone piętno i pamięć o bohaterze

Po zgonie Konrada Wallenroda pojawia się motyw pamięci, która przetrwa dzięki pieśniom Halbana. Dawny wajdelota do końca towarzyszył bohaterowi, będąc świadkiem jego dylematów i desperackich decyzji. Teraz jego zadaniem staje się utrwalenie tej tragicznej historii dla przyszłych pokoleń Litwinów. Poprzez pieśni i wspomnienia Halban podkreśla poświęcenie i wielkie męstwo Konrada, nie wchodząc w moralne rozważania na temat metod, jakimi się posłużył. W literackim obrazie Mickiewicza pieśń staje się nośnikiem pamięci zbiorowej, a zarazem daje wgląd w najgłębszy sens wydarzeń – że jedna desperacka ofiara może zaważyć na losach całego narodu.

Śmierć bohatera nie oznacza więc unicestwienia jego dzieła. Zakon Krzyżacki jest osłabiony, Aldona na zawsze pozostaje symbolem zniszczonych nadziei na szczęście, a Halban – świadek wszystkich tych zdarzeń – przekazuje dalej opowieść o czynie, który zmienił bieg historii. Konrad Wallenrod zostaje zapamiętany jako ktoś, kto zastosował niezwykle ryzykowną metodę walki, lecz doprowadził swojego wroga do upadku.

Ostatecznie historia Konrada jest opowieścią o tym, jak człowiek może wchłonąć w siebie skrajnie przeciwstawne idee i wartości, by ostatecznie ponieść największą ofiarę w imię miłości do ojczyzny. Bohater mieści w sobie godność rycerską, lojalność wobec Litwy, fascynację chrześcijaństwem, a zarazem przymus wyzbycia się wszelkich prawości, by wypełnić misję zemsty. Mickiewicz nadał mu rysy tragiczne, podkreślając, że choć w wymiarze narodowym takie działania mają sens (Zakon zostaje osłabiony), to w wymiarze ludzkim i osobistym okazują się one drogą ku samozagładzie.

Tak kończy się szczegółowe streszczenie tej przejmującej opowieści o walce, miłości, zdradzie i poświęceniu, w której Konrad Wallenrod – będąc w głębi duszy Walterem Alfem – udowodnił, że nie istnieje prosta droga do wyzwolenia uciśnionego narodu, jeśli naprzeciw stoi bezwzględna potęga, a honorowy i otwarty opór nie gwarantuje zwycięstwa. Każdy wybór jest brzemienny w konsekwencje, a życie ludzkie często kończy się w mroku tragicznej ofiary.