Zakres opracowania: Całe Kazanie wtóre: O miłości ku ojczyźnie i o pierwszej chorobie Rzeczypospolitej, która jest z nieżyczliwości ku ojczyźnie. Jest to wybór redakcyjny, nie omówienie całego dzieła ani lista fragmentów narzucona przez CKE.
Wspólnota wymagająca troski
Kazanie rozpoczyna się od przekonania, że trwałość królestw i porządków politycznych nie jest zagwarantowana raz na zawsze. Zagrożenie może przychodzić z zewnątrz, ale jego skuteczność zależy także od stanu wspólnoty. Zanim będzie ona zdolna przeciwstawić się nieprzyjacielowi, powinna rozpoznać i leczyć własne słabości.
Metafora chorego organizmu porządkuje wywód. Skarga wskazuje sześć zasadniczych chorób, wśród nich prywatę, niezgodę, osłabienie religii katolickiej, podważanie władzy królewskiej, niesprawiedliwe prawa i jawne występki. W tym kazaniu rozwija przede wszystkim pierwszą. Oceny religijne należą do stanowiska kaznodziei; nie są neutralnym opisem winy wszystkich grup różniących się od niego wyznaniem.
Miłość wykraczająca poza prywatny interes
Skarga przeciwstawia wąskiej trosce o siebie miłość obejmującą wielu ludzi. Osobom piastującym urzędy i podejmującym decyzje publiczne przypisuje szczególną odpowiedzialność. Nie powinny postępować tak, jakby wykonywały jedynie zadania dla korzyści własnej rodziny. Posługuje się obrazami tych, od których zależy dobro innych części wspólnoty.
Argumentację obywatelską wspiera wzorcem chrześcijańskim: troską Chrystusa o ludzi i gotowością do poświęcenia. Z tego punktu widzenia miłość ojczyzny nie ma pozostać uroczystym uczuciem. Powinna wpływać na wybory, wydatki, podejmowany trud i zdolność rezygnacji z korzyści, gdy wymaga tego dobro większej całości.
Ojczyzna jako matka
Personifikacja ojczyzny-matki ma uczynić zobowiązanie wobec państwa bliskim relacjom rodzinnym. Obywatele otrzymują od niej wychowanie, ochronę, prawa oraz warunki zdobywania majątku i pozycji. Nie powinni więc odwracać się od niej w potrzebie. Wyliczenie darów buduje argument wdzięczności, a porównanie z obowiązkami dzieci wzmacnia emocjonalną stronę wypowiedzi.
Obraz dobrodziejstw ojczyzny jest perswazyjny i idealizujący. Służy skłonieniu adresatów do działania, nie pełnemu opisowi warunków życia wszystkich mieszkańców państwa. Szczególnie ostro zostaje ukazany kontrast między prywatnym dostatkiem a niewystarczającymi środkami wspólnoty. Spokojny czas powinien służyć zabezpieczeniu jej przyszłości, a nie wyłącznie pomnażaniu wygody jednostek.
Wspólny statek i prywatny bagaż
Druga centralna metafora przedstawia Rzeczpospolitą jako okręt. Gdy grozi mu zatonięcie, nierozsądne jest skupienie całej uwagi na osobistych pakunkach. Ich bezpieczeństwo zależy przecież od losu statku. Ratowanie wspólnej konstrukcji umożliwia także ocalenie tego, co prywatne.
Porównanie łączy argument moralny z praktycznym. Kaznodzieja nie twierdzi tylko, że egoizm jest naganny; pokazuje, iż może być również krótkowzroczny. Utrata praw, bezpieczeństwa i ładu pozbawia wartości dobra zgromadzone indywidualnie. Zależność obywateli od wspólnoty ma przekonać nawet tych, na których słabiej działa wezwanie do bezinteresownego poświęcenia.
Przykłady gotowości do ofiary
Skarga przywołuje postacie z Biblii, które przedkładają los ludu nad własną wygodę lub bezpieczeństwo. Mojżesz wstawia się za wspólnotą, a Nehemiasz nie zadowala się pomyślnością na dworze, kiedy Jerozolima pozostaje w złym stanie. Inne przykłady przypominają ludzi angażujących się w obronę i odbudowę wspólnego życia.
Także odwołania do starożytności mają pokazać, że zdolność do służby ojczyźnie nie była nieznana poza chrześcijaństwem. Przykłady nie tworzą chronologicznej opowieści o bohaterach kazania. Są argumentami dobieranymi przez mówcę i przedstawianymi z jego moralnej perspektywy. Nie trzeba dopisywać im szczegółowych biografii ani traktować wszystkich wzmianek jako jednakowo rozwiniętych scen.
Od przekonania do działania
Powracające pytania i bezpośrednie zwroty do słuchaczy mają przełamać obojętność. Skarga łączy objaśnienie problemu, obrazy budzące emocje, przykłady i wezwania. Jego celem nie jest wyłącznie opis kryzysu, lecz skłonienie adresatów do zmiany hierarchii wartości.
Końcowy kierunek wywodu prowadzi ku trosce obejmującej większą liczbę ludzi i odpowiedzialnemu korzystaniu z własnych możliwości. Religijny ton wzmacnia zobowiązanie do miłości, a modlitwa towarzyszy wezwaniu do służby. Nie jest to fabularny finał z rozstrzygnięciem losów postaci ani zapis późniejszych rozbiorów; przedstawianie kazania jako dosłownego reportażu z przyszłości zniekształcałoby jego retoryczny charakter.