16. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym?

Dobra materialne mogą zapewniać bezpieczeństwo, wygodę i możliwość pomagania innym. Nie gwarantują jednak szczęścia, ponieważ same nie tworzą miłości ani zaufania. W komedii Skąpiec Molier pokazuje człowieka, który podporządkowuje pieniądzom całe życie. Harpagon posiada majątek, lecz przede wszystkim obawia się jego utraty. Utwór pozwala postawić tezę, że pieniądze sprzyjają szczęściu wtedy, gdy służą ludziom; gdy stają się najwyższą wartością, mogą niszczyć zarówno spokój właściciela, jak i jego relacje. Warto więc odróżnić posiadanie dóbr od uzależnienia od ich gromadzenia.

Pierwszym problemem jest pozorne poczucie bezpieczeństwa wynikające z bogactwa. Harpagon ukrywa złoto i podejrzliwie traktuje otoczenie. Zamiast spokojnie korzystać z zasobów, stale myśli o ich ochronie. Szczególnie wyraźnie ujawnia to jego reakcja na zniknięcie szkatułki. W monologu po kradzieży zwraca się do pieniędzy jak do najbliższego przyjaciela, a utratę złota przedstawia jako utratę sensu życia. W komicznym zamieszaniu chwyta nawet własną rękę, jakby przyłapał złodzieja. Podejrzewa wszystkich, ponieważ nie potrafi już patrzeć na ludzi inaczej niż przez zagrożenie dla majątku. Przerysowanie ośmiesza bohatera, ale odsłania poważny mechanizm: im większą wartość przypisuje on rzeczom, tym silniejszy staje się lęk przed ich utratą. Jego dostatek nie przynosi zatem wewnętrznego spokoju.

Drugim problemem jest niszczenie więzi rodzinnych przez podporządkowanie ich rachunkowi ekonomicznemu. Harpagon chce wydać Elizę za Anzelma, a najważniejszym argumentem okazuje się zgoda przyszłego męża na ślub bez posagu. Powtarzając tę korzyść, ojciec pomija uczucia córki i jej prawo do współdecydowania o przyszłości. Podobnie traktuje pragnienia Kleanta. Sam zamierza poślubić Mariannę, którą kocha jego syn, przez co rodzinna relacja staje się rywalizacją. Posiadany majątek daje Harpagonowi przewagę, ale nie zapewnia szacunku ani szczerego porozumienia z dziećmi. Młodzi szukają sposobów obejścia jego decyzji, bo otwarta rozmowa nie wystarcza. Tak rozumiana oszczędność ma więc koszt, którego nie da się zapisać w pieniądzach: osłabia wzajemne zaufanie i oddala ludzi od siebie.

Finał komedii pozwala jednak uniknąć uproszczenia, że pieniądze są zawsze źródłem nieszczęścia. Anzelm zgadza się pokryć koszty ślubów, a nawet kupić Harpagonowi nowe ubranie. Jego gotowość do wydawania pieniędzy pomaga zakończyć konflikt i umożliwia młodym wspólne życie. Harpagon natomiast uzależnia zgodę na związek Kleanta z Marianną od odzyskania szkatułki. Ostatecznie chce przede wszystkim znów cieszyć się złotem. Nie przechodzi moralnej przemiany, dlatego szczęśliwe rozwiązanie losów dzieci nie oznacza uzdrowienia jego hierarchii wartości. Zestawienie postaw obu starszych bohaterów pokazuje, że znaczenie majątku zależy od sposobu jego użycia.

Tę myśl rozwija Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa. Ebenezer Scrooge początkowo traktuje pieniądze jako ważniejsze od relacji i pozostaje obojętny na potrzeby innych. Po spotkaniach z duchami zmienia postępowanie: odwiedza siostrzeńca, podnosi pensję Bobowi Cratchitowi i pomaga jego rodzinie. Nie musi utracić wszystkich środków, aby odzyskać zdolność do radości. Zaczyna natomiast wykorzystywać majątek w sposób, który buduje więzi. Podobieństwo do Harpagona dotyczy początkowego podporządkowania życia pieniądzom; różnica polega na rzeczywistej przemianie Scrooge’a. Kontekst potwierdza, że przeciwieństwem skąpstwa nie musi być ubóstwo. Może nim być hojność oraz gotowość do dostrzegania drugiego człowieka.

Dobra materialne mogą ułatwiać szczęśliwe życie, ale go nie zastępują. Harpagon dowodzi, że bezgraniczne przywiązanie do majątku rodzi lęk i osłabia więzi. Postawy Anzelma oraz odmienionego Scrooge’a pokazują z kolei, że pieniądze stają się wartościowym narzędziem wtedy, gdy służą ludzkim potrzebom.

• Teza. Pieniądze mogą zapewniać bezpieczeństwo, ale same nie tworzą szczęścia. Ich znaczenie zależy od tego, czy służą ludziom, czy stają się celem życia.
• Lęk Harpagona. Po utracie szkatułki bohater traktuje zaginione złoto jak najbliższego przyjaciela. Majątek nie zapewnia mu spokoju, lecz zwiększa obawę przed stratą.
• Rodzina. Planując ślub Elizy, Harpagon powtarza argument braku posagu. Korzyść finansowa przesłania mu uczucia córki i niszczy wzajemne zaufanie.
• Finał. Harpagon odzyskuje szkatułkę i nie zmienia hierarchii wartości. Anzelm opłaca śluby, pokazując, że pieniądze mogą także pomagać ludziom.
• Kontekst. W Opowieści wigilijnej Dickens przedstawia przemianę Scrooge’a. Bohater wspiera Cratchitów i odnawia więzi, wykorzystując swój majątek dla dobra innych.
• Wniosek. Szczęściu sprzyja rozsądne korzystanie z dóbr oraz troska o relacje. Samo gromadzenie pieniędzy nie zaspokaja potrzeby bliskości i zaufania.

Charles Dickens, Opowieść wigilijna

Scrooge początkowo podporządkowuje życie pieniądzom i izoluje się od innych. Po spotkaniach z duchami odwiedza siostrzeńca, podnosi pensję Bobowi Cratchitowi i wspiera jego rodzinę. Pieniądze umożliwiają mu konkretne dobre działania, zamiast pozostawać wyłącznie przedmiotem gromadzenia. Podobnie jak Harpagon zaczyna od skąpstwa, lecz w przeciwieństwie do bohatera Moliera rzeczywiście zmienia swoją postawę. Porównanie pokazuje, że źródłem problemu nie jest sam majątek, lecz hierarchia wartości właściciela.

Propozycja sformułowania: Przemiana Scrooge’a dowodzi, że majątek może wspierać szczęście, kiedy służy budowaniu więzi i pomocy innym.

Bolesław Prus, Lalka

Stanisław Wokulski posiada znaczny majątek, ale nie uzyskuje dzięki niemu trwałego szczęścia w miłości. Rozmowa Izabeli Łęckiej ze Starskim podczas podróży pociągiem boleśnie podważa jego wyobrażenia o ukochanej i ich relacji. Wokulski różni się od Harpagona: nie ogranicza swoich pragnień do gromadzenia pieniędzy, a majątek wykorzystuje między innymi w dążeniu do bliskości. Oba utwory ukazują jednak granice finansowej przewagi. Zasoby nie dają kontroli nad uczuciami drugiego człowieka.

Propozycja sformułowania: Los Wokulskiego pokazuje, że pieniądze mogą ułatwić kontakt z ukochaną osobą, ale nie zapewnią odwzajemnionej miłości.

Biblia, Księga Koheleta

W drugim rozdziale Kohelet rozważa ograniczenia bogactwa i ludzkiego wysiłku, a zarazem dostrzega wartość radości z jedzenia, picia oraz owoców pracy. Możliwość takiego korzystania z życia przedstawia jako dar Boga. Nie wynika z tego prosty nakaz odrzucenia wszelkich dóbr. Ważna jest świadomość ich ograniczeń i zdolność cieszenia się tym, co rzeczywiście dostępne. Harpagon nie osiąga takiej równowagi: skupiony na ochronie złota, traci spokój i kontakt z bliskimi.

Propozycja sformułowania: Kohelet pozwala odróżnić rozsądne korzystanie z dóbr od podporządkowania im całego życia, które obserwujemy u Harpagona.