11. Motyw tańca śmierci.

Taniec śmierci, czyli danse macabre, przedstawia powszechność umierania i bezsilność ludzkich przywilejów wobec kresu życia. W Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią motyw ten przyjmuje postać wypowiedzi upersonifikowanej Śmierci, która zapowiada, że dosięgnie ludzi każdego stanu. Jej taniec odbiera znaczenie ziemskim hierarchiom, a zarazem skłania do moralnego rozrachunku. Utwór nie tylko przypomina o wspólnym losie, lecz także o odpowiedzialności za sposób wykorzystania życia.

Pierwszym ważnym elementem jest sposób ukazania samej Śmierci. Polikarp prosi Boga, aby mógł ją zobaczyć, lecz kiedy jego prośba zostaje spełniona, reaguje przerażeniem. Widzi odrażającą postać kobiecą o rozpadającym się ciele, z kosą w ręku. Nie jest to jedynie czysty szkielet: opis eksponuje także ślady cielesnego rozkładu. Dzięki temu to, o czym uczony mógł wcześniej myśleć jako o pojęciu, staje się dla niego namacalną grozą. Uosobienie pozwala Śmierci mówić, szydzić i pouczać, a zarazem pokazuje, że nawet wiedza nie zapewnia człowiekowi niewzruszonego spokoju.

Wyraźne nawiązanie do tańca pojawia się w słowach Śmierci o pląsaniu z kosą i ludziach skaczących przed jej ostrzem. Nie chodzi o radosną, dobrowolną zabawę. Ruch zostaje podporządkowany sile, przed którą uczestnicy nie mogą uciec. Wyliczenie królów, dostojników, rzemieślników, kupców i rolników tworzy słowny obraz całej społeczności objętej jednym losem. Śmierć nie musi pytać o zgodę ani respektować stanowiska. Korona nie zapewnia osłony, a bogactwo nie pozwala wykupić zwolnienia. Równość wobec śmierci podważa przekonanie o trwałości ziemskiej przewagi.

Podobne znaczenie ma zachowanie Polikarpa, który próbuje wybadać możliwość przebłagania rozmówczyni darami. Śmierć odrzuca taką propozycję. Uczony odruchowo przenosi na nią reguły ludzkiego świata, gdzie prośba, zapłata lub pozycja mogą zmienić czyjąś decyzję. Zderzenie tych oczekiwań z jej odpowiedzią ośmiesza złudzenie, że każdy problem da się rozwiązać negocjacją. Groza łączy się tutaj z komizmem: podniosły autorytet mistrza zostaje skonfrontowany z lękiem i bezradnością zwykłego człowieka. Dzięki temu przestroga staje się wyrazista, a nie tylko abstrakcyjna.

Drugi aspekt tańca śmierci wiąże się z oceną postępowania ludzi. Śmierć wymienia nie tylko stany społeczne, lecz także piętnuje nadużycia, między innymi nieuczciwość karczmarzy i rozwiązły tryb życia części duchowieństwa. Jej wypowiedź pełni więc funkcję satyryczną: obnaża sprzeczność między społecznym prestiżem a rzeczywistymi czynami. Powszechność umierania nie oznacza jednak, że dobro i zło są obojętne. W chrześcijańskim świecie utworu sama Śmierć podlega Bogu, od którego otrzymała swoją moc. Przypomnienie o końcu życia ma skłonić odbiorcę do poprawy, a nie przekonać, że wszelkie postępowanie jest jednakowo bezwartościowe.

Zbliżoną myśl o granicach ludzkiej przewagi zawiera Księga Koheleta. Rozważający ludzką kondycję mędrzec zauważa, że umiera zarówno człowiek mądry, jak i głupiec. Nie zaprzecza przy tym wartości mądrości, lecz pokazuje, że nie zapewnia ona nieśmiertelności. Przypomina to sytuację Polikarpa, którego uczoność nie chroni przed wspólnym losem. Różnica dotyczy sposobu przedstawienia problemu: Kohelet prowadzi refleksję nad przemijaniem, a średniowieczny dialog posługuje się odrażającą postacią, szyderstwem i obrazem tańca. Oba teksty podważają poczucie samowystarczalności człowieka, ale nie nakazują uznawać mądrości lub uczciwości za rzeczy całkowicie zbędne tylko dlatego, że życie jest ograniczone.

Motyw tańca śmierci w rozmowie z Polikarpem łączy zatem przestrogę o nieuchronności kresu z krytyką ludzkiej pychy i nadużyć. Wspólny los odsłania nietrwałość majątku, urzędu oraz wiedzy jako gwarancji bezpieczeństwa. Pamięć o śmierci ma prowadzić do odpowiedzialnego życia, a nie do obojętności wobec dobra i zła.

• Teza: taniec śmierci pokazuje równość wszystkich wobec kresu życia, a zarazem przypomina o moralnej odpowiedzialności. Ziemskie przywileje nie zapewniają ocalenia.
• Postać Śmierci: kobiece, rozkładające się ciało i kosa budzą grozę. Uosobienie nadaje śmierci głos, a przerażenie mistrza ujawnia ograniczenia uczoności.
• Taniec wszystkich stanów: pląsanie z kosą i wyliczenie różnych grup społecznych tworzą obraz wspólnego losu. Nie jest to dobrowolna, radosna zabawa.
• Groza i satyra: odrzucenie darów Polikarpa ośmiesza złudzenie, że śmierć można przekupić. Krytyka karczmarzy i duchownych piętnuje konkretne nadużycia społeczne.
• Księga Koheleta: mędrzec i głupiec podlegają śmierci. Mądrość pozostaje cenna, choć nie daje nieśmiertelności, podobnie jak wiedza nie ocala Polikarpa.
• Wniosek: w chrześcijańskim świecie utworu Śmierć podlega Bogu. Pamięć o końcu życia ma skłonić do poprawy postępowania, nie do lekceważenia moralności.