36. Postawy odwagi i tchórzostwa.

Odwaga nie oznacza wyłącznie gotowości do walki, a tchórzostwo nie jest tym samym co odczuwanie strachu. Ważne pozostaje to, czy człowiek podejmuje odpowiedzialność za innych, czy porzuca ją, by uniknąć zagrożenia. W Potopie Henryka Sienkiewicza wartość odwagi zależy od celu, któremu służy: męstwo staje się cnotą, gdy łączy się z wiernością wspólnocie i gotowością do poświęcenia.

Wyraźnie pokazuje to przemiana Andrzeja Kmicica. Bohater od początku ma temperament żołnierza i łatwo podejmuje ryzyko, lecz sama śmiałość nie czyni jego działań moralnie słusznymi. Początkowa samowola i przemoc krzywdzą innych. Podczas obrony Jasnej Góry Kmicic, występujący jako Babinicz, wykorzystuje natomiast swoje zdolności dla wspólnej sprawy. Proponuje zniszczenie ciężkiego szwedzkiego działa, które zagraża murom klasztoru. Nie ogranicza się do zachęcania innych: sam podejmuje niebezpieczną wyprawę i doprowadza do wybuchu kolubryny. W rozmowie z Kordeckim odróżnia wcześniejsze narażanie się dla sławy od obecnego działania w obronie świętego miejsca. Istotą przemiany nie jest więc nagłe pojawienie się odwagi, lecz zmiana jej moralnego kierunku.

Inną postać męstwa reprezentuje przeor Augustyn Kordecki. Podtrzymuje opór także wtedy, gdy wśród oblężonych rośnie zwątpienie i część obrońców chce się poddać. Jego zadaniem nie jest pojedynczy efektowny czyn, lecz utrzymywanie wspólnoty zdolnej do dalszego działania. Bierze odpowiedzialność za trudne decyzje, rozmawia z wysłannikami przeciwnika i wspiera walczących. Jednocześnie nie pozostaje obojętny na ryzyko ponoszone przez Kmicica: obawia się o niego i modli o jego ocalenie. Odwaga nie usuwa zatem troski ani świadomości niebezpieczeństwa. Wymaga wytrwałości mimo nich. Obok bohaterstwa żołnierskiego powieść ukazuje siłę przywódcy, który potrafi przeciwstawić się nastrojowi rezygnacji.

Kontrastem jest przedstawiona w powieści kapitulacja pod Ujściem. W obozie pospolitego ruszenia narastają chaos, lęk przed przewagą Szwedów i chęć wycofania się. Przywódcy nie potrafią przywrócić porządku, a obietnice zachowania szlacheckich swobód ułatwiają pogodzenie się z poddaniem Karolowi Gustawowi. Sienkiewicz pokazuje tu mechanizm, w którym troska o własne bezpieczeństwo przeważa nad obowiązkiem wobec państwa. Nie wszyscy jednak zgadzają się na kapitulację: Skoraszewski gwałtownie protestuje i wzywa do broni. Dzięki temu scena nie sprowadza całej zbiorowości do jednej postawy. Trzeba też odróżnić powieściową ocenę tego wydarzenia od twierdzenia, że każde ustąpienie silniejszemu przeciwnikowi jest tchórzostwem. Znaczenie mają motywy, okoliczności i odpowiedzialność podejmujących decyzję.

Podobne rozróżnienie pomaga odczytać Antygonę Sofoklesa. Antygona podejmuje pochówek Polinejkesa mimo zakazu Kreona, ponieważ uznaje obowiązek wobec brata i bogów za ważniejszy od własnego bezpieczeństwa. Ismena początkowo odmawia pomocy, wskazując na przewagę władzy i bezsilność kobiet. Jej lęk jest zrozumiały, choć prowadzi do zaniechania działania zgodnego z więzią rodzinną. Zestawienie nie wymaga uznania Ismeny za osobę pozbawioną uczuć. Pokazuje natomiast różne odpowiedzi na zagrożenie. Podobnie jak Babinicz, Antygona przyjmuje osobiste ryzyko w imię wyższej powinności; inaczej niż on występuje jednak przeciw władzy własnego państwa, a nie przeciw najeźdźcy.

Odwaga ujawnia się zatem w działaniu mimo zagrożenia, ale jej ocena wymaga również namysłu nad bronioną sprawą. Kmicic i Kordecki pokazują różne sposoby służenia innym, natomiast Ujście odsłania społeczne skutki rezygnacji z odpowiedzialności. Nie sam brak lęku, lecz gotowość poniesienia uzasadnionego ryzyka dla ważnych wartości odróżnia męstwo od pustej brawury.

• Teza. Odwaga wymaga odpowiedzialności i właściwego celu. Sam brak strachu nie czyni działania słusznym, podobnie jak odczuwanie lęku nie oznacza jeszcze tchórzostwa.
• Kmicic. Jako Babinicz niszczy szwedzką kolubrynę. Wcześniejszą śmiałość podporządkowuje obronie wspólnoty, dlatego przemiana dotyczy przede wszystkim moralnego kierunku działania.
• Kordecki. Podtrzymuje opór Jasnej Góry mimo zwątpienia części obrońców. Jego męstwo łączy przywództwo, wytrwałość i troskę o osoby ponoszące ryzyko.
• Ujście. Chaos, lęk i obietnice zachowania swobód sprzyjają kapitulacji. Protest Skoraszewskiego pokazuje, że nie wszyscy rezygnują z dalszej obrony.
• Kontekst: Antygona. Antygona ryzykuje życie dla obowiązku wobec brata i bogów. Ismena odmawia pomocy z lęku przed przewagą władzy, choć nie jest pozbawiona uczuć.
• Wniosek. W ocenie odwagi trzeba uwzględnić motyw i okoliczności. Nie każda śmiałość jest cnotą ani każde ustąpienie przeciwnikowi musi oznaczać tchórzostwo.

„Antygona” — Sofokles

Antygona grzebie brata mimo królewskiego zakazu i zagrożenia karą. Ismena początkowo nie chce pomóc, ponieważ uważa sprzeciw wobec silniejszej władzy za nieskuteczny i niebezpieczny. Scena pozwala porównać gotowość poniesienia ryzyka z podporządkowaniem się lękowi, bez odmawiania Ismenie rodzinnego przywiązania. Kmicic także naraża siebie dla ważnej sprawy, ale działa w obronie wspólnoty przed najeźdźcą, podczas gdy Antygona przeciwstawia się rozkazowi własnego władcy. Odwaga może więc wymagać zarówno obrony porządku, jak i sprzeciwu wobec niego.

Propozycja sformułowania: Babinicz i Antygona podejmują osobiste ryzyko, ponieważ uznają określoną powinność za ważniejszą od własnego bezpieczeństwa.

„Kordian” — Juliusz Słowacki

Kordian podejmuje samotną próbę zamachu na cara, lecz przed sypialnią władcy ulega Strachowi i Imaginacji, a następnie mdleje. Dramat przedstawia wewnętrzne siły paraliżujące działanie i różnicę między deklaracją a wykonaniem zamiaru. W porównaniu z udaną wyprawą Babinicza ujawnia ograniczenia jednostki postawionej wobec skrajnego zadania. Nie należy jednak sprowadzać Kordiana do prostego przykładu tchórza: jego zamiar wiąże się także z moralnym ciężarem zabójstwa. Kontekst poszerza analizę o psychiczną oraz etyczną trudność podejmowania czynu.

Propozycja sformułowania: Udana wyprawa Babinicza kontrastuje z załamaniem Kordiana, ale sama skuteczność nie wyczerpuje moralnej oceny ich zamierzeń.

„Dżuma” — Albert Camus

Doktor Bernard Rieux podejmuje opiekę nad chorymi mimo zagrożenia i braku pewności trwałego zwycięstwa. Nie potrzebuje wyjątkowej sławy, by uznać pomoc cierpiącym za swoją powinność. Ten przykład pozwala zestawić widowiskowy czyn Kmicica z odwagą codzienną, polegającą na ponawianiu trudnej pracy. Bliższa jest ona również wytrwałości Kordeckiego niż jednorazowemu popisowi siły. W obu powieściach ważne pozostaje skierowanie wysiłku ku innym, chociaż zmieniają się zagrożenie, środki działania i uzasadnienie podejmowanego obowiązku.

Propozycja sformułowania: Odwaga Rieux pokazuje, że służba wspólnocie może przybrać postać konsekwentnej opieki, a nie tylko bohaterskiego czynu wojennego.