34. Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi?

Miasto w Lalce Bolesława Prusa jest przedstawione jako przestrzeń zarówno przyjazna, jak i wroga człowiekowi. O tym, jak się w nim żyje, decydują nie tylko ulice i budynki, lecz także warunki pracy, dostęp do podstawowych dóbr oraz stosunki między mieszkańcami. Ta sama metropolia może dawać jednym szansę rozwoju, a innych zamykać w biedzie i wykluczeniu.

Wrogą stronę Warszawy ujawnia spacer Wokulskiego nad Wisłę. Bohater widzi wielkie wysypisko w pobliżu zbiorników wody używanej przez mieszkańców. Zestawienie odpadów z wodą potrzebną do życia pokazuje, że miejska przestrzeń nie zapewnia elementarnego bezpieczeństwa. Wokulski myśli o kanalizacji i uporządkowaniu nabrzeża, łącząc obserwowany brud z możliwością chorób. Nie jest to wyłącznie ponury krajobraz służący budowaniu nastroju. Prus przedstawia materialne warunki, które ograniczają życie ludzi. Skala zaniedbania kontrastuje z aspiracjami zamożnych środowisk, zabiegających o wygodę i prestiż. Miasto skupia bogactwo, lecz nie potrafi wykorzystać go tak, by zapewnić wszystkim zdrowe otoczenie.

Spotkanie z furmanem Wysockim pozwala zobaczyć pod tym ogólnym obrazem konkretny los. Utrata konia pozbawiła go możliwości zarabiania; rodzina nie ma wystarczających środków na utrzymanie. Bieda nie dowodzi tutaj lenistwa ani mniejszej wartości człowieka. Pokazuje raczej, jak łatwo pracownik może wypaść z miejskiego obiegu gospodarczego, gdy utraci narzędzie pracy. Wokulski daje Wysockiemu pieniądze i pomaga odzyskać zajęcie. Warszawa okazuje się więc również przestrzenią możliwej solidarności: spotkanie dwóch osób może przynieść realną poprawę. Jednocześnie pojedyncza pomoc nie rozwiązuje problemu całej dzielnicy. Aby miasto stało się przyjazne, potrzebne są zarówno więzi między ludźmi, jak i trwalsze zmiany warunków życia.

Odmienną perspektywę przynosi pobyt Wokulskiego w Paryżu. Początkowo przytłacza go ogrom i ruch obcego miasta, ale stopniowo zaczyna rozpoznawać porządek jego dzielnic oraz współdziałanie różnych zajęć. Postrzega Paryż jako rezultat pracy wielu pokoleń. Instytucje naukowe, handel i rozwój techniczny pobudzają jego ciekawość; spotkanie z Geistem otwiera przed nim możliwość udziału w badaniach. Bohater zastanawia się, jak potoczyłoby się jego życie, gdyby dorastał w warunkach lepiej sprzyjających nauce. Nie oznacza to, że Prus ogłasza Paryż miastem doskonałym. Jest to przede wszystkim spojrzenie Wokulskiego, który porównuje nowe możliwości ze swoim doświadczeniem warszawskich barier. Przyjazność przestrzeni polega tu na tym, że pozwala ona wyobrazić sobie inną przyszłość i wykorzystać zdolności.

Wrogość miasta mocno wybrzmiewa także w Zbrodni i karze Fiodora Dostojewskiego. Raskolnikow mieszka w ciasnym pokoju przypominającym szafę, a podczas wędrówek po Petersburgu doświadcza skwaru, tłoku, przykrych zapachów i widoku nędzy. Otoczenie wzmacnia jego rozdrażnienie oraz poczucie osaczenia. Podobnie jak warszawskie Powiśle ujawnia skutki ubóstwa zapisane w przestrzeni. Nie wynika z tego jednak, że miasto automatycznie zmusza bohatera do zbrodni: znaczenie mają również jego przekonania i decyzje. Kontekst pokazuje, że warunki mieszkaniowe i społeczne wpływają na psychikę, lecz nie znoszą odpowiedzialności jednostki. U obu pisarzy miejski krajobraz pomaga zrozumieć doświadczenie człowieka.

Miasto nie jest zatem z natury przyjazne albo wrogie. W „Lalce” jego ocena zależy od tego, czy organizacja życia daje ludziom zdrowie, pracę, pomoc i możliwość rozwoju. Nowoczesność nie powinna być oceniana jedynie po wielkości metropolii, ale również po sytuacji tych, którym najtrudniej znaleźć w niej miejsce.

• Teza. Miasto daje możliwości i stwarza zagrożenia; jego przyjazność zależy od warunków życia, dostępu do pracy oraz stosunków między mieszkańcami.
• Powiśle. Wysypisko przy zbiornikach wody odsłania zaniedbania sanitarne. Wokulski widzi potrzebę infrastruktury, a opis ujawnia materialne źródła cierpienia mieszkańców.
• Wysocki. Utrata konia odbiera furmanowi zarobek. Pomoc Wokulskiego pokazuje szansę solidarności, lecz pojedynczy gest nie rozwiązuje problemów całej dzielnicy.
• Paryż. Wokulski dostrzega współdziałanie pracy, nauki i handlu. Metropolia pobudza jego zainteresowania, choć jej pozytywna ocena pozostaje perspektywą bohatera, nie obiektywnym opisem ideału.
• Kontekst: Zbrodnia i kara. Ciasnota mieszkania, upał i tłok Petersburga nasilają rozdrażnienie Raskolnikowa. Przestrzeń wpływa na jego doświadczenie, ale nie znosi odpowiedzialności za zbrodnię.
• Wniosek. Przyjazne miasto umożliwia rozwój i chroni podstawowe potrzeby. Jego wartość należy oceniać także z perspektywy osób ubogich i wykluczonych.

„Zbrodnia i kara” — Fiodor Dostojewski

Petersburg zostaje pokazany przez ciasnotę mieszkania Raskolnikowa, skwar, tłok uliczny, nieprzyjemne zapachy i nędzę. Te szczegóły wzmacniają obraz psychicznego osaczenia bohatera. Podobnie warszawskie Powiśle w „Lalce” pozwala zobaczyć społeczne problemy w konkretnym otoczeniu. Porównanie nie powinno jednak prowadzić do twierdzenia, że bieda lub miasto czynią zbrodnię nieuniknioną. Raskolnikow podejmuje własne decyzje i uzasadnia je określoną teorią. Kontekst pokazuje wpływ warunków życia na doświadczenie człowieka, a nie prosty mechanizm odbierający mu odpowiedzialność.

Propozycja sformułowania: Petersburg i Powiśle ujawniają, jak ciasnota oraz zaniedbanie otoczenia mogą wzmacniać poczucie bezradności mieszkańca.

„Przedwiośnie” — Stefan Żeromski

Po powrocie do Warszawy Cezary Baryka mieszka z Buławnikiem w zaniedbanym pokoju przy ulicy Miłej. Lokal jest wilgotny, nieszczelny i narażony na dym oraz hałas. Bohater nie ma pieniędzy pozwalających swobodnie wybrać inne miejsce. Podobnie jak w opisie Powiśla, warunki przestrzenne stają się konkretnym świadectwem nierówności. Warszawa umożliwia Cezaremu studiowanie medycyny, lecz ta szansa rozwoju współistnieje z uciążliwym codziennym otoczeniem. Miasto może więc jednocześnie otwierać drogę do przyszłości i utrudniać zaspokojenie podstawowych potrzeb.

Propozycja sformułowania: Pokój Baryki przy Miłej, podobnie jak Powiśle, pozwala ocenić miasto z perspektywy człowieka pozbawionego finansowego wyboru.

„Rok 1984” — George Orwell

Londyn przedstawiony w powieści jest przestrzenią kontroli: plakaty Wielkiego Brata, teleekrany i policyjny nadzór przypominają Winstonowi, że jego zachowanie może być obserwowane. Mieszkanie nie zapewnia pełnej prywatności, a monumentalne gmachy ministerstw podkreślają przewagę władzy nad jednostką. W „Lalce” wrogość miasta wiąże się przede wszystkim z nierównościami, zaniedbaniem i zamknięciem środowisk. Orwell dodaje inny wymiar: przestrzeń może zostać świadomie podporządkowana politycznej kontroli. Porównanie poszerza kryteria przyjazności miasta o wolność i poczucie bezpieczeństwa przed przemocą państwa.

Propozycja sformułowania: Powiśle zagraża zdrowiu przez zaniedbanie, natomiast Londyn Orwella odbiera bezpieczeństwo przez wszechobecny nadzór.