33. Konfrontacja marzeń z rzeczywistością.

Marzenia pozwalają wyobrazić sobie życie inne niż obecne i mogą skłaniać do niezwykłego wysiłku. Stają się jednak niebezpieczne, gdy człowiek zaczyna traktować własne pragnienia jako pewną wiedzę o świecie. W Lalce Bolesława Prusa konfrontacja z rzeczywistością obnaża przede wszystkim koszt idealizowania ludzi, ale nie przekreśla wartości wszystkich dążeń.

Stanisław Wokulski pragnie związku z Izabelą Łęcką i podporządkowuje temu celowi znaczną część swoich działań. Po zobaczeniu jej w teatrze zaczyna łączyć z nią swoje wcześniejsze doświadczenia, jakby całe życie prowadziło go właśnie do tego spotkania. Nie opiera więc nadziei wyłącznie na poznaniu konkretnej osoby. Tworzy obraz kobiety, która ma nadać sens jego istnieniu. Zdobyta fortuna, pomoc Łęckim i wejście do salonów są realnymi osiągnięciami, lecz bohater nadaje im dodatkowe znaczenie: uważa je za etapy drogi do szczęścia. Powstaje rozdźwięk między skutecznością przedsiębiorcy a bezradnością człowieka zakochanego. Zdolność realizowania przedsięwzięć finansowych nie oznacza przecież możliwości wywołania wzajemnego uczucia.

Najboleśniejszą próbą tego marzenia jest rozmowa Izabeli ze Starskim podczas podróży pociągiem. Oboje posługują się angielskim, sądząc, że Wokulski ich nie rozumie. Bohater słyszy jednak poufałą wymianę zdań, która podważa jego wyobrażenie o narzeczonej i charakterze ich związku. Wysiada w Skierniewicach, a później podejmuje próbę samobójczą; ratuje go dróżnik Wysocki. Załamanie ma tak wielką siłę, ponieważ rozpada się nie tylko plan małżeństwa, lecz również zbudowane wokół niego poczucie sensu. Prus pokazuje zatem, jak niebezpieczne jest uzależnienie całej wartości życia od jednej osoby. Nie trzeba przy tym ogłaszać pewnej śmierci Wokulskiego w zakończeniu powieści: jego dalszy los pozostaje nierozstrzygnięty.

Drugą stronę problemu ujawniają marzenia naukowe. Julian Ochocki chce rozwijać badania i stworzyć maszynę latającą, zamiast podporządkować się rytmowi salonowego życia. Wokulski spotyka natomiast w Paryżu Geista, prowadzącego eksperymenty nad niezwykłymi właściwościami metali. Uczony mówi o perspektywie uzyskania materiału lżejszego od powietrza, ale nie przedstawia gotowego, powszechnie działającego rozwiązania. Jego projekt wymaga dalszej pracy i środków. Takie marzenie różni się od idealizowania Izabeli: można sprawdzać kolejne wyniki, zmieniać metody i rozpoznawać niepowodzenia. Powieść nie gwarantuje sukcesu wynalazcom. Pokazuje jednak, że ambitny cel może pozostać wartościowy, jeżeli prowadzi do badania rzeczywistości, a nie do jej ignorowania. Dla Wokulskiego nauka stanowi możliwy kierunek życia poza uczuciowym rozczarowaniem, choć nie otrzymujemy pewności, że ostatecznie go wybierze.

Podobną próbę marzeń przedstawia Stefan Żeromski w Przedwiośniu. Seweryn Baryka opowiada synowi o Polsce szklanych domów: nowoczesnej, czystej i zapewniającej ludziom lepsze warunki życia. Po przekroczeniu granicy Cezary widzi jednak błoto, zaniedbane zabudowania i ubóstwo. Rozbieżność podważa opowieść ojca, lecz zarazem pozwala oceniać rzeczywistość przez pryzmat obiecanej poprawy. Nie oznacza po prostu, że modernizacja kraju jest bezwartościowym celem. Podobnie „Lalka” rozróżnia pragnienie zmiany od przekonania, że pożądany stan już istnieje. Wokulski musi uznać, że Izabela nie odpowiada jego wyobrażeniu, a Baryka — że niepodległa Polska dopiero wymaga przebudowy.

Zderzenie marzeń z rzeczywistością może więc prowadzić zarówno do kryzysu, jak i do dojrzalszego rozumienia własnych celów. Największe zagrożenie powstaje wtedy, gdy człowiek nie dopuszcza korekty wyobrażeń i nie pozostawia sobie innych źródeł sensu. Marzenia służą rozwojowi, kiedy rzeczywistość staje się dla nich sprawdzianem, a nie przeszkodą, którą wystarczy zlekceważyć.

• Teza. Marzenia motywują, lecz idealizacja staje się niebezpieczna, gdy pragnienia zastępują wiedzę o rzeczywistości i nie dopuszczają żadnej korekty.
• Wokulski. Bohater traktuje Izabelę jako osobę nadającą sens całemu życiu. Fortunę i kontakty społeczne podporządkowuje nadziei na szczęśliwy związek.
• Rozmowa w pociągu. Angielska rozmowa Izabeli ze Starskim burzy jego wyobrażenie. Próba samobójcza w Skierniewicach ujawnia skutki uzależnienia sensu życia od jednego celu.
• Marzenia naukowe. Ochocki i Geist wskazują inną możliwość: ambitne cele wymagają badań, środków oraz sprawdzania rezultatów. Powieść nie gwarantuje ich powodzenia.
• Kontekst: Przedwiośnie. Szklane domy z opowieści Seweryna zderzają się z biedą oglądaną przez Cezarego. Rozczarowanie ujawnia zadania stojące przed odrodzoną Polską.
• Wniosek. Warto odróżnić odrzucenie złudzenia od porzucenia wszelkich dążeń. Marzenie powinno podlegać sprawdzeniu, zamiast zmuszać człowieka do ignorowania faktów.

„Przedwiośnie” — Stefan Żeromski

Seweryn Baryka przedstawia synowi Polskę nowoczesnych szklanych domów, przeciwstawioną biedzie i zaniedbaniu. Po przekroczeniu granicy Cezary ogląda rzeczywistość niezgodną z tą opowieścią: błoto, ubogie zabudowania i brak obiecanego dobrobytu. Kontekst pozwala porównać rozczarowanie osobiste z rozczarowaniem społecznym. Wokulski idealizuje ukochaną, a Cezary musi skonfrontować wizję ojca z sytuacją kraju. Zarazem szklane domy mogą pozostać miarą potrzebnej poprawy, dlatego obalenie złudzenia nie musi oznaczać rezygnacji z wartości samego celu.

Propozycja sformułowania: Rozczarowanie Baryki, podobnie jak kryzys Wokulskiego, zaczyna się od odkrycia różnicy między wyobrażeniem a doświadczeniem.

„Kordian” — Juliusz Słowacki

Na Mont Blanc Kordian wyobraża sobie wielką rolę jednostki w wyzwoleniu narodu. Później sam podejmuje zamysł zabicia cara, chociaż większość spiskowców nie popiera zamachu. Przed sypialnią władcy ulega Strachowi i Imaginacji, po czym mdleje. Rozbieżność między deklaracją a zdolnością do czynu ujawnia granice samotnego bohaterstwa. W „Lalce” podobnie zawodzi przekonanie, że silne pragnienie wystarczy do urzeczywistnienia celu. Różne są natomiast źródła porażki: Wokulski błędnie ocenia relację uczuciową, Kordian nie wytrzymuje próby planowanego czynu.

Propozycja sformułowania: Kordian i Wokulski przekonują się, że intensywność pragnień nie usuwa ani wewnętrznych ograniczeń, ani oporu rzeczywistości.

„Zbrodnia i kara” — Fiodor Dostojewski

Raskolnikow wyobraża sobie, że może należeć do jednostek wyjątkowych, uprawnionych do przekraczania norm. Zabójstwo ma sprawdzić tę wizję samego siebie. Po zbrodni bohater doświadcza jednak rozdarcia, osamotnienia i lęku, zamiast oczekiwanej niezależności. Porównanie z Wokulskim dotyczy kosztów podporządkowania życia fałszywemu wyobrażeniu. Nie zrównuje moralnie ich działań: idealizacja ukochanej nie jest odpowiednikiem zabójstwa. Pokazuje jedynie, że rzeczywistość może podważyć przekonanie o sobie i doprowadzić do głębokiego kryzysu.

Propozycja sformułowania: Obaj bohaterowie boleśnie odkrywają granice własnych wyobrażeń, choć ponoszą odpowiedzialność za zupełnie odmienne czyny.