Wspomnienie młodości i pragnienie innego życia
Dorosły narrator opisuje własną młodość, skupiając się na okresie nauki w warszawskim liceum w latach sześćdziesiątych. Nie ujawnia swojego imienia. Wychowuje się w przekonaniu, że prawdziwie ciekawe czasy już minęły, a jego pokoleniu przypadła codzienność pozbawiona niezwykłości. Ambicja, talent i rozległe lektury wzmacniają niezgodę na taki los. Chce stworzyć coś własnego i doświadczyć życia intensywniejszego niż to, które oferuje szkoła.
Muzyka i teatr zderzone ze szkolnymi ograniczeniami
Pierwszą próbą przełamania monotonii jest szkolny zespół jazzowy. Bohater gra na fortepianie, aranżuje występy i szuka artystycznej samodzielności. Konflikt z nauczycielem muzyki i niechęć władz szkoły przekreślają tę inicjatywę. Następnie organizuje teatr. Układa ambitny program z fragmentów klasycznych dramatów, lecz jego ponura wymowa nie zostaje zaakceptowana. Musi mierzyć się z naciskiem na ideologicznie i wychowawczo pożądany kształt przedstawienia.
Sukces sceniczny nie daje mu oczekiwanej satysfakcji. Otrzymany w nagrodę zegarek Ruhla staje się dla niego znakiem upokarzającego kompromisu. Kładzie go na torach, aby został zniszczony przez tramwaj. Te doświadczenia pokazują zarówno rzeczywiste ograniczenia szkolnej swobody, jak i dumę oraz skłonność narratora do teatralnych gestów.
Madame i język jako droga do bliskości
Centralną postacią wspomnień staje się nauczycielka francuskiego, wcześniej obejmująca również funkcję dyrektorki szkoły. Uczniowie nazywają ją Madame. Jej elegancja, opanowanie, wymagania i doskonała francuszczyzna wyróżniają ją w szkolnym otoczeniu. Jednocześnie nie pozwala zbliżyć się do własnej prywatności. Narrator, początkowo ironicznie traktujący fascynację kolegów, sam zaczyna pragnąć jej uwagi.
Zwykłe zdobywanie dobrych ocen okazuje się niewystarczające. Bohater wykorzystuje znajomość języka, literatury i sztuki do tworzenia ukrytych komunikatów. W wypracowaniu łączy wiedzę o znakach zodiaku z aluzjami do Madame i do siebie. Ona przyjmuje zeszyt, ale nie daje jednoznacznej odpowiedzi. To, co uczeń odbiera jako subtelną grę, pozostaje w dużej mierze jego interpretacją.
Śledztwo w sprawie przeszłości nauczycielki
Narrator zdobywa informacje w sposób przypominający dochodzenie. Rozmowy szkolne dostarczają mu tropów dotyczących studiów Madame. Udaje się na uniwersytet, gdzie pod pretekstem przygotowywania materiału o romanistyce szuka wiadomości o absolwentce. Odkrywa powiązanie z Jerzym Bonawenturą Monteń, synem znanego sobie Konstantego, starszego przyjaciela i partnera szachowego.
Organizuje spotkanie z Jerzym, przedstawiając swoje zainteresowanie jako rozważanie przyszłych studiów. Rozmowa prowadzi do kwestii filologii, kultury francuskiej, wyjazdów i zależności kariery od układów. Najważniejsze informacje o rodzinie Madame otrzymuje jednak od Konstantego. Musi obiecać dyskrecję.
Historia Maksymiliana, Klary i ich córki
Konstanty opowiada o Maksymilianie, swoim dawnym przyjacielu, oraz Klarze, nazywanej Claire. Madame urodziła się we francuskich Alpach, a jej drugim imieniem jest Victoire. Dzieje rodziców wiążą się z wyprawami górskimi, wojną domową w Hiszpanii i pobytem we Francji. Maksymilian wyjechał do Hiszpanii, został tam zagrożony prześladowaniem i zdołał wrócić do Francji, gdzie dołączyły do niego żona i córka.
Po latach Klara ginie w wypadku samochodowym. Maksymilian podejrzewa zamach, ale relacja nie pozwala uznać tego podejrzenia za rozstrzygnięty fakt. Wraca z córką do Polski; następnie zostaje aresztowany i umiera w więzieniu. Konstanty pomaga osamotnionej dziewczynie podjąć studia romanistyczne. Mimo osiągnięć nie otrzymuje ona zgody na upragniony wyjazd.
Historia ta zmienia spojrzenie narratora. Francja nie jest dla Madame jedynie symbolem prestiżu: wiąże się z jej dzieciństwem i utraconym światem. Trzeba zarazem pamiętać, że dzieje rodziny poznajemy poprzez osobistą, emocjonalną opowieść Konstantego, a nie bezstronny dokument.
Literackie aluzje i wyprawy poza szkołę
Narrator czyta wskazane lub skojarzone z Madame książki, gromadzi cytaty i buduje z nich kolejne próby porozumienia. W kręgu jego odniesień pojawiają się między innymi Conrad, Hölderlin, Racine i Beckett. Literatura służy mu jednocześnie do nauki, odczytywania własnych uczuć i układania scenariuszy zachowania.
Dostęp do francuskiego ośrodka kultury pozwala mu zbliżyć się do środowiska, z którym związana jest nauczycielka. Wystawy, przedstawienia i kino stają się miejscami możliwych spotkań. Bohater obserwuje ją w towarzystwie francuskiego przedstawiciela instytucji kulturalnej, nazywanego Dyrektorem. Jej życie okazuje się niezależne od uczniowskich fantazji.
Zazdrość, podglądanie i granice działania
Chłopiec zaczyna śledzić Madame i próbuje odgadnąć charakter jej relacji z Dyrektorem. Obserwuje dom oraz okna mieszkania, wypełniając luki własnymi wyobrażeniami. Nie należy utożsamiać jego domysłów i fantazji z wiedzą o tym, co rzeczywiście wydarzyło się między obserwowanymi osobami.
Rozważa działania, które mogłyby zaszkodzić nauczycielce lub wymusić kontakt, ale z nich rezygnuje. Nie realizuje pomysłu zastraszającego telefonu; w innej sytuacji powstrzymuje się od przeszukiwania jej rzeczy. Fascynacja stawia go więc wobec pytania, czy pragnienie bliskości usprawiedliwia naruszanie cudzej wolności.
Chwila opieki i powrót dystansu
Po zranieniu dłoni na zajęciach praktycznych narrator trafia do gabinetu Madame. Nauczycielka opatruje go, rozmawia z nim i daje mu pieniądze na powrót taksówką. Pojawia się gest bliskości: trzyma jej rękę. Koledzy, którzy zastają ich w tej sytuacji, mogą zobaczyć więcej, niż rzeczywiście wiedzą. Z podobnych scen później wyrośnie szkolna legenda.
Spotkanie nie staje się początkiem jawnego związku. W następnych miesiącach Madame nadal zachowuje nauczycielski dystans. Bohater nie otrzymuje potwierdzenia, które pozwalałoby mówić o spełnionym romansie.
Pożegnanie, książka Becketta i wyjazd
Na końcowym szkolnym balu Madame zaprasza narratora do tańca. Później odprowadza ją do domu. Otrzymuje od niej książkę Becketta z dedykacją dla najlepszego ucznia i wskazaniem słowa „Déserte”. Rozważa jego sensy: opuszczenie, pustkę oraz wezwanie do odejścia. Pożegnanie ma charakter kolejnej lekcji języka, ale też niejednoznacznego przesłania życiowego.
Kiedy próbuje ją pocałować, nauczycielka go powstrzymuje. Następnego dnia odkrywa, że wyjeżdża do Francji. Biegnie na dworzec, lecz nie dochodzi do ostatniego spotkania. Rzeczywisty finał szkolnej fascynacji to rozstanie, nie romantyczne połączenie bohaterów.
Studia, debiut i przesyłka z Francji
Młody człowiek rozpoczyna studia i pisze. Na zakończenie pierwszego roku ma już za sobą literacki debiut. Po dwudziestych urodzinach otrzymuje z Francji przesyłkę: wieczne pióro Mont Blanc, widokówkę i osobistą dedykację Madame. Wiadomość nawiązuje do dawnych aluzji zodiakalnych oraz jego zamiaru zostania pisarzem.
Prezent potwierdza, że nauczycielka go pamięta, ale nie daje podstaw do dopowiedzenia wspólnego życia. Brak jej prywatnego adresu utrudnia odpowiedź. Bohater próbuje odczytać kolejne sensy podarunku, łącząc je z opowieścią o rodzinie Madame.
Powrót do szkoły i narodziny legendy
Podczas praktyk nauczycielskich narrator wraca do dawnego liceum. Teraz sam potrafi imponować uczniom językiem i erudycją, dostrzegając mechanizm fascynacji z drugiej strony. Od ucznia określanego jako Smutny Chłopiec słyszy wersję swojej młodości jako historii niezwykłego romansu.
Zamiast sprostować legendę, dopisuje opowieść o francuskim sukcesie, spotkaniu z Madame w Alpach i wspólnej wspinaczce. To świadomie zmyślona historia opowiedziana młodszemu uczniowi, a nie kolejny rzeczywisty etap fabuły. Chłopiec reaguje przekonaniem, że narratorowi trafiły się wspaniałe czasy. Powraca więc myśl z początku powieści, lecz dawny zazdrośnik minionych epok sam stał się bohaterem cudzej nostalgii.
Postscriptum i sens zamknięcia
W końcowej ramie narrator przedstawia okoliczności pisania wspomnień w latach osiemdziesiątych. Łączy przeszłość z własną drogą twórczą, ograniczeniami publikacji i nadzieją, że utwór dotrze do Madame. Powieść nie potwierdza ponownego spotkania. Pozostawia zamiast niego książkę: próbę ocalenia doświadczenia i nawiązania kontaktu przez literaturę.