Zakres opracowania: Cała komedia Aleksandra Fredry, akty I–IV.
Dwie części zamku i plany Cześnika — akt I
Akcja rozpoczyna się w części zamku zajmowanej przez Cześnika Raptusiewicza. Rozważa on ożenek z Podstoliną, spodziewając się korzyści związanych z jej majątkiem. W rozmowie z Dyndalskim ujawnia praktyczne kalkulacje, ale sam nie czuje się zręcznym zalotnikiem. Do pośredniczenia w sprawie wykorzystuje Papkina, który przedstawia siebie jako człowieka światowego, odważnego i doświadczonego w miłosnych przygodach.
Podstolina przyjmuje propozycję. Jednocześnie trwa konflikt z sąsiadem, Rejentem Milczkiem. Naprawa muru dzielącego zamek wywołuje gwałtowną reakcję Cześnika. Każe przerwać roboty, grozi i wysyła swoich ludzi, a Papkin ma wykazać się odwagą podczas zajścia. Jego głośne przechwałki kontrastują z ostrożnością i unikaniem rzeczywistego niebezpieczeństwa.
Potajemna miłość Klary i Wacława
Spór starszych utrudnia związek Klary, bratanicy Cześnika, i Wacława, syna Rejenta. Młodzi chcą być razem, lecz nie mają zgody opiekunów. Wacław widzi w zamieszaniu przy murze sposobność dostania się do ukochanej. Dobrowolnie pozwala Papkinowi wystąpić w roli zwycięzcy i jako jeniec zostaje przez niego zaprowadzony na stronę Cześnika.
Wacław podaje się za komisarza Rejenta, nie ujawniając od razu swojej tożsamości. Cześnik nie chce zatrzymywać go i odrzuca możliwość łatwego pojednania z sąsiadem. Gdy Papkin poznaje rzeczywisty cel młodzieńca, ten przekupuje go, aby zachował milczenie. Sytuacja, którą Papkin chętnie przedstawiałby jako własny sukces wojenny, jest więc w istocie elementem planu zakochanego.
Podstolina rozpoznaje dawnego znajomego — akt II
Klara i Wacław szukają wsparcia Podstoliny. Spotkanie ujawnia jednak wcześniejszy związek wdowy z młodzieńcem: podczas dawnej znajomości przedstawiał się jej jako książę Radosław. Teraz przyznaje, że posługiwał się fałszywą tożsamością. Podstolina nie traktuje tej przeszłości jako całkowicie zamkniętej, podczas gdy Wacław jest już związany uczuciowo z Klarą.
Powstaje dodatkowa przeszkoda: osoba, która miała pomóc młodym, sama staje się zainteresowana Wacławem. Nie należy zatem sprowadzać zmiany planów Podstoliny wyłącznie do abstrakcyjnej chciwości. W dalszych wydarzeniach splatają się jej wcześniejsza znajomość, potrzeba zabezpieczenia przyszłości i układy proponowane przez Rejenta.
Zaloty Papkina i niemożliwe próby
Papkin zabiega również o Klarę. Przemawia przesadnie, buduje obraz niezwykłego kochanka i oczekuje, że jego sława zrobi wrażenie. Dziewczyna nie podziela jego uczuć. Zamiast przyjąć deklaracje poważnie, stawia warunki, które odsłaniają absurdalność jego przechwałek.
Domaga się sześciu miesięcy milczenia, roku i sześciu dni życia na chlebie i wodzie oraz sprowadzenia żywego krokodyla. Żądania tworzą komiczną odpowiedź na jego pozę. Nie są rzeczywistym programem wyprawy, którą Papkin w toku sztuki podejmuje i kończy sukcesem.
Rejent wykorzystuje spór i układa małżeństwo syna — akt III
Rejent chce nadać zajściu przy murze postać oskarżenia przeciw Cześnikowi. Nakłania murarzy do zeznań, które wyolbrzymiają krzywdy i zamiary napastników. Ich odpowiedzi nie zawsze pasują do przygotowanego przez niego obrazu. Scena pokazuje rozbieżność między pozorną łagodnością Milczka a bezwzględnością jego działań.
Rejent planuje ponadto małżeństwo Wacława z Podstoliną. Syn otwarcie sprzeciwia się temu zamiarowi, lecz ojciec nie traktuje jego uczucia jako rozstrzygającego. Podstolina zgadza się zmienić wcześniejsze plany. Umowa przewiduje wysoką karę, sto tysięcy, za niedotrzymanie ustaleń. Tym samym sprawa małżeństwa zostaje włączona w rywalizację starszych, a zobowiązanie finansowe staje się narzędziem nacisku.
Papkin jako poseł i lęk przed trucizną
Papkin przybywa do Rejenta z wyzwaniem od Cześnika. Początkową pewność siebie wzmacnia winem, lecz pod wpływem gospodarza i groźby użycia służby jego ton się zmienia. Dowiaduje się także o układzie dotyczącym Wacława i Podstoliny. Wraca więc z wiadomością, która szczególnie dotyka Cześnika.
Po powrocie sugestia dotycząca możliwej trucizny zamienia przechwałki w panikę. Papkin obawia się, że wino było zatrute, i zaczyna sporządzać testament. Komizm wynika z kontrastu między odgrywanym bohaterstwem a lękiem. Sztuka nie potwierdza rzeczywistego otrucia; w zakończeniu zapewnienie Wacława pozwoli mu porzucić obawę i podrzeć zapis.
Nieudany list i skuteczny podstęp Cześnika — akt IV
Cześnik postanawia odwdzięczyć się Rejentowi za odebranie narzeczonej. Zamierza doprowadzić do ślubu Wacława z Klarą. Dyktuje Dyndalskiemu list mający wyglądać na prośbę dziewczyny, lecz sługa zapisuje także powtarzane przez niego wtrącenia. Próby poprawienia pisma kończą się niepowodzeniem.
Cześnik rezygnuje więc z listu i poleca wysłać Rózię z ustnym wezwaniem rzekomo od Klary. Ma ona zapewnić, że Cześnika nie ma w domu. Przygotowane zostaje także zatrzymanie młodzieńca. Wacław przychodzi, a gospodarz nakazuje mu poślubić Klarę. Zaskoczenie polega na tym, że wymyślona jako zemsta decyzja spełnia życzenie samych zainteresowanych. Młodzi przystępują do ślubu.
Ujawnienie majątku i pojednanie
Rejent pojawia się u Cześnika po tym, jak czekał na niego na umówione spotkanie pojedynkowe. Domaga się syna. Początkowa wymiana zdań podtrzymuje wrogość, ale Cześnik powściąga się również ze względu na zasadę gościnności. Z kaplicy wychodzą już nowożeńcy i proszą o błogosławieństwo.
Podstolina ujawnia, że majątek, którym dotąd dysponowała, był powierzony jej tylko czasowo, a teraz przypada Klarze. Zawierając małżeństwo, chciała zabezpieczyć się przed utratą dostatku. Zostaje jeszcze kara przewidziana w umowie z Rejentem: Klara deklaruje, że zapłaci ją ze swojego majątku. Ustępuje jedna z ostatnich przeszkód porozumienia.
Rejent błogosławi młodym, Cześnik podaje mu rękę, a pozostali przyjmują zgodę. Finał nie spełnia planu zniszczenia przeciwnika: działania podejmowane ze złości prowadzą do małżeństwa i zakończenia konfliktu. Równocześnie obecne kalkulacje majątkowe sprawiają, że nie jest to historia całkowicie oderwana od interesów bohaterów.