22. Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy.

Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy w "Dziadach" cz. III Adama Mickiewicza

W "Dziadach" cz. III Adam Mickiewicz przedstawia różnorodne postawy polskiego społeczeństwa wobec zaborcy, ukazując złożoność sytuacji narodu podzielonego przez utratę niepodległości. Utwór szczególnie koncentruje się na konflikcie między patriotyczną młodzieżą a konformistycznymi elitami, co widoczne jest m.in. w scenie Salon Warszawski.

Podział społeczeństwa

1. Elity arystokratyczne i towarzystwo stolikowe:

   • Mickiewicz przedstawia je jako obojętne na sprawy narodowe, skupione na własnych przywilejach i zachodnich wzorcach kulturowych.
   • Rozmowy w salonie toczą się po francusku, dotyczą błahych tematów, takich jak moda i bale, co symbolizuje oderwanie od rzeczywistości i upadek wartości narodowych.
   • Przykładem jest ich ubolewanie nad wyjazdem senatora Nowosilcowa, nie z powodu jego represji, lecz braku organizowanych przez niego spotkań towarzyskich.

2. Towarzystwo przy drzwiach – młodzież patriotyczna:

   • Reprezentują młodzież i patriotów oddanych idei narodowej, którzy krytykują bierność elit i kosmopolityzm.
   • Ta grupa dąży do walki o niepodległość i podkreśla wartość jedności narodowej.
   • Postacie takie jak Konrad czy Piotr Wysocki symbolizują poświęcenie dla ojczyzny, chociaż różnią się w poglądach na metody działania, co podkreśla złożoność ich stanowisk.

Krytyka zdrady i kolaboracji

Mickiewicz przedstawia również najbardziej negatywne postawy, reprezentowane przez kolaborantów, takich jak Doktor, będący symbolem zdrady narodowej. Jest on uległym narzędziem Senatora, co ukazuje moralny upadek osób wspierających zaborcę dla własnych korzyści. Taka postawa odcina ich od narodowej tożsamości, a Mickiewicz zestawia ją z wiernością i cierpieniem patriotów.

Wewnętrzne konflikty

• "Dziady" cz. III podkreślają, że obok walki z zaborcą, Polacy musieli zmierzyć się z wewnętrznymi podziałami, które osłabiały ich wysiłki w walce o niepodległość.
• Bierność elit i ich kosmopolityzm kontrastują z zaangażowaniem młodych patriotów, co Mickiewicz wyraźnie krytykuje, apelując o zjednoczenie wszystkich warstw społecznych w walce o wolność.

Przesłanie Mickiewicza

Poprzez wyraźne kontrasty między różnymi grupami społecznymi, Mickiewicz pokazuje, że przyszłość narodu zależy od jedności i wyzbycia się zdrady oraz obojętności. Patriotyczna młodzież staje się symbolem nadziei na odrodzenie narodowe, podczas gdy elity i kolaboranci zostają napiętnowani jako przykład tego, co prowadzi do upadku narodu.

"Dziady" cz. III są zatem nie tylko dramatem historycznym, ale też moralnym przesłaniem o konieczności wspólnoty i walki o wartości narodowe.

• Heroiczny opór – przedstawienie bohaterów walczących o wolność i niepodległość Polski.
• Postawy uległe – ukazanie Polaków współpracujących z zaborcami z różnych powodów.
• Elementy mistyczne i religijne – odzwierciedlenie duchowych poszukiwań narodu polskiego.
• Krytyka represji – pokazanie prób zaborców niszczenia polskiej tożsamości narodowej.
• Zachowanie tradycji – konieczność utrzymania narodowych wartości i kultury jako fundamentu oporu.
• Jedność narodowa – podkreślenie potrzeby wspólnego działania i solidarności w walce o niepodległość.
• Duchowa siła – wskazanie, że prawdziwa wolność wymaga wewnętrznej jedności i moralnej determinacji.
• Podziały społeczne – ukazanie braku jedności w społeczeństwie polskim wobec zagrożenia zaborczego.
• Motyw buntu – symboliczne przedstawienie buntu Konrada jako dążenia do wyzwolenia narodu.
• Indoktrynacja przez zaborców – krytyka prób okupantów w manipulowaniu społeczeństwem poprzez ograniczanie wolności.

1. „Kordian” Juliusza Słowackiego – kwintesencja romantycznej idei mesjanizmu

Najbardziej bezpośrednim przykładem mesjanistycznej idei poświęcenia jest Kordian Juliusza Słowackiego. Bohater dramatu przechodzi wyraźną ewolucję – od zagubionego, rozczarowanego światem młodzieńca, aż po patriotę gotowego umrzeć za ojczyznę.

• Scena na Mont Blanc staje się kluczowym momentem w rozwoju Kordiana. Wysoko w górach doznaje on wewnętrznej iluminacji i wygłasza słynne słowa o Polsce jako „Winkelriedzie narodów”. Jest to nawiązanie do legendarnego bohatera Szwajcarów, który poświęcił się, by otworzyć drogę swoim rodakom w bitwie. Podobnie Kordian rozumie los Polski: jej cierpienie i dążenie do wolności ma wyzwolić także inne zniewolone narody.
• Kulminacją tego mesjanistycznego zrywu jest próba zamachu na cara. Bohater, przekonany, że tylko radykalny czyn może wstrząsnąć zniewolonym narodem i zachęcić go do walki, postanawia poświęcić własne życie. Scena nie kończy się jednoznacznym zwycięstwem – Kordian staje przed egzekucją, a widz (czytelnik) pozostaje z poczuciem tragicznego rozdarcia i niepewności co do dalszych losów bohatera. Ten dramatyczny finał podkreśla romantyczną wizję ofiary: poświęcenie staje się aktem wyższej wartości, który może (choć nie musi) przynieść wolność.

---

2. „Lalka” Bolesława Prusa – rozrachunek z romantycznymi złudzeniami

Choć Lalka należy do epoki pozytywizmu, to w postawie niektórych bohaterów odbijają się echa dawnej, romantycznej wiary w wielkie idee.

• Ignacy Rzecki, stary subiekt w sklepie Wokulskiego, żyje wspomnieniem Napoleona i wierzy w mesjańską rolę czynu zbrojnego. Jego dziennik przepełniony jest wiarą, że kiedyś „wielki wódz” powróci i wyzwoli Polskę. Ta wiara jest pewnym przedłużeniem romantycznej nadziei, że wolność można odzyskać głównie poprzez osobisty czyn i poświęcenie.
• Stanisław Wokulski to postać rozdarta między romantycznym uniesieniem (miłość do Izabeli, chęć służenia ojczyźnie) a pozytywistycznym praktycyzmem (działalność gospodarcza, filantropia). W jego losach widać, jak trudne jest w realiach drugiej połowy XIX wieku kontynuowanie romantycznego mesjanizmu. Patriotyzm Wokulskiego nie przejawia się w konspiracji czy planach powstańczych, lecz w codziennej pracy i próbie wspierania polskiego społeczeństwa ekonomicznie.

Lalka pokazuje więc z jednej strony zanik wielkich, bohaterskich ideałów w warstwie arystokratycznej (próżna i oderwana od rzeczywistości Izabela, zubożały i bierny Tomasz Łęcki), a z drugiej – próbę wskrzeszenia pewnych romantycznych wartości przez ludzi pokroju Rzeckiego czy Wokulskiego. Choć dzieło Prusa nie promuje wprost mesjanizmu, przypomina o jego obecności w mentalności niektórych przedstawicieli starszego pokolenia.

---

3. „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego – patriotyzm cichy, ale wytrwały

Syzyfowe prace skupiają się na procesie rusyfikacji polskiej młodzieży w zaborze rosyjskim oraz na budzeniu się w młodych ludziach świadomości narodowej. To nie tyle mesjanistyczna wizja ofiary, co raczej opowieść o powolnym dojrzewaniu do patriotyzmu.

• Bohaterowie, tacy jak Marcin Borowicz czy Zygier, ukazują inny wymiar ofiarności: ich walka nie polega na spektakularnych czynach, ale na obronie polskiej mowy i tożsamości, często wbrew represyjnemu systemowi.
• Scena recytacji „Reduty Ordona” przez Zygiera staje się symbolem przebudzenia narodowego. Wiersz Mickiewicza, pełen ducha romantycznego poświęcenia, działa jak iskra w sercach zniewolonej młodzieży. Chociaż Żeromski nie eksponuje wprost mesjanizmu, to jednak podkreśla wagę literatury i pamięci o dawnych bohaterach, co bezpośrednio nawiązuje do romantycznej tradycji.

W Syzyfowych pracach mesjanizm nie wybrzmiewa z taką mocą jak u Słowackiego; walka o polskość jest tu bardziej codzienną, „syzyfową” pracą u podstaw. Ofiara polega na wyrzeczeniach, nieustannym budowaniu świadomości i bronieniu własnej kultury przed wynarodowieniem.

---

4. „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego – rozczarowanie brakiem czynu

Choć Wesele powstało na początku XX wieku, wciąż rezonuje w nim romantyczne dziedzictwo – tym razem jednak skrytykowane i ukazane jako nie do końca spełniona obietnica.

• Postaci symboliczne (Chochoł, Wernyhora, Stańczyk) przypominają o dawnej świetności, powstaniach, zrywach narodowych i wielkiej tradycji romantycznej. Symbole te miałyby obudzić naród do kolejnej walki o wolność.
• Jednak kluczowa scena z Złotym Rogiem obnaża, że społeczeństwo polskie tkwi w marazmie i nie jest zdolne do ofiary podobnej do tej, którą zapowiadał Kordian. Gospodarz oddaje róg Jaśkowi, ten zaś – pochylając się po czapkę z pawimi piórami – gubi ów róg i tym samym gubi szansę na wyzwolenie.
• Chocholi taniec wieńczy całość i stanowi metaforę uśpienia narodu – mimo tradycji i symboli, nie dochodzi do konkretnego działania. Wyspiański w dramatyczny sposób pokazuje, że duch romantyczny gdzieś się ulotnił, a naród trwa w niemocy.