14. Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

Władza w „Makbecie” Williama Szekspira ukazana jest jako siła o ogromnym, destrukcyjnym wpływie na człowieka, prowadząca do moralnego i psychicznego upadku.

Tytułowy bohater, początkowo szlachetny i odważny wojownik, ulega pokusie zdobycia tronu, co uruchamia lawinę tragicznych wydarzeń. Makbet, pod wpływem proroctwa czarownic oraz namów żony, dokonuje królobójstwa, zabijając Dunkana. Ten akt zbrodni staje się początkiem jego wewnętrznej przemiany – z ambitnego rycerza staje się tyranem, który, chcąc utrzymać władzę, posuwa się do kolejnych morderstw. Władza rodzi w nim paranoję i podejrzliwość, pogłębiając jego izolację oraz prowadząc do moralnego zepsucia.

Równie silnie destrukcyjny wpływ władzy widać na przykładzie Lady Makbet. Początkowo to ona jest siłą napędową ambicji Makbeta, lecz w miarę upływu czasu ciężar winy prowadzi ją do załamania psychicznego. Jej lunatykowanie i próby zmycia niewidzialnej krwi z rąk symbolizują niemożność uwolnienia się od poczucia winy i konsekwencji swoich czynów.

Szekspir pokazuje, że władza zdobyta w wyniku zbrodni niszczy człowieka – zarówno jego psychikę, jak i moralność. Tragiczny los Makbeta i jego żony jest przestrogą przed uleganiem żądzy władzy oraz przed pokusami, które mogą prowadzić do zniszczenia samego siebie. „Makbet” to zatem dramat o ludzkiej słabości, żądzy dominacji oraz nieuchronnym upadku wynikającym z podejmowania niemoralnych decyzji.

• Makbet przed zdobyciem władzy – Początkowo Makbet jest lojalnym żołnierzem, pełnym odwagi i szacunku dla króla, co pokazuje jego zachowanie na początku sztuki.

• Ambicja jako motywator – Ambicja Makbeta, wzbudzona przez przepowiednię czarownic, staje się głównym powodem jego decyzji o zamordowaniu Duncana i przejęciu tronu.

• Zbrodnia jako punkt zwrotny – Po zamordowaniu Duncana, Makbet zaczyna dostrzegać, że władza, którą zdobył, jest niepewna i wymaga dalszych zbrodni, co rozpoczyna jego moralny upadek.

• Strach przed utratą władzy – Makbet, zamiast cieszyć się zdobytym tronem, coraz bardziej obawia się utraty władzy, co prowadzi do kolejnych morderstw, np. zabójstwa Banquo.

• Paranoja i izolacja – Z biegiem czasu, Makbet staje się coraz bardziej paranoiczny i odizolowany, ponieważ nie ufa nikomu i nie potrafi znaleźć wewnętrznego spokoju.

• Destrukcyjny wpływ władzy – Makbet, który pierwotnie był szlachetnym wojownikiem, z biegiem czasu staje się okrutnym tyranem, a władza prowadzi go do mentalnej i moralnej ruiny.

• Upadek Makbeta – W końcu Makbet zostaje pokonany, co symbolizuje ostateczny upadek człowieka, który utracił swoje człowieczeństwo pod wpływem niepohamowanej chęci władzy.

Balladyna – Juliusz Słowacki

W dramacie Balladyna Słowackiego tytułowa bohaterka jest przykładem postaci, którą dążenie do władzy doprowadza do stopniowej, ale nieuchronnej moralnej degradacji. Początkowa żądza zysku i wywyższenia przeradza się w kolejne zbrodnie – Balladyna najpierw morduje siostrę Alinę, następnie zleca zabójstwo męża, Kostryna, by wreszcie ostatecznie paść ofiarą własnej pychy.

Kumulacja niegodziwości sprawia, że władza przestaje być dla niej źródłem szczęścia czy chwały, a staje się jarzmem prowadzącym do paranoi i wewnętrznego rozbicia. Symboliczna scena porażenia piorunem w finale dramatu dobitnie podkreśla, że postępowanie Balladyny dalekie jest od idei sprawiedliwości i troski o poddanych, a pokusa rządzenia zmienia się w przekleństwo. Słowacki akcentuje tu także wymiar boskiej lub metafizycznej interwencji – potępiającej wszelkie nadużycia wynikłe z niekontrolowanego pragnienia władzy.

---

Dziady cz. III – Adam Mickiewicz

Inną perspektywę na pojęcie władzy ukazuje Adam Mickiewicz w Dziadach cz. III. Wątek Konrada (wcześniej Gustawa) wskazuje, że władza nie musi ograniczać się wyłącznie do sfery politycznej. Może ona przybrać formę „władzy duchowej”, a więc umiejętności kreowania idei i wpływania na zbiorową wyobraźnię. Wielka Improwizacja jest tu tego najbardziej wyrazistym przykładem: Konrad chce wziąć na siebie rolę wieszcza, sprawować pieczę nad duchem narodu, wznosi się niemal na poziom konkurujący z Bogiem.

Jednak jego wielkie ambicje i pragnienie posiadania niemal boskiej mocy prowadzą do pychy, z którą główny bohater nie potrafi sobie poradzić. O krok od bluźnierstwa Konrad pada nieprzytomny, a w dalszych scenach dramatu toczy się walka o jego duszę. Dziady podkreślają, że władza – nawet czysto duchowa – bywa niszcząca, jeśli brakuje pokory i zrozumienia dla wyższych zasad moralnych. Znaczące jest również to, że prawdziwego wglądu w Boży plan nie otrzymuje pyszny Konrad, lecz pokorny ksiądz Piotr.

---

Zbrodnia i kara – Fiodor Dostojewski

W powieści Zbrodnia i kara Dostojewskiego problem władzy ma wymiar moralno-psychologiczny. Rodion Raskolnikow, zafascynowany ideą „nadczłowieka”, uznaje, że wolno mu decydować o losie innych, ponieważ czuje się intelektualnie i moralnie wyższy. Zabija lichwiarkę w przekonaniu, że jej śmierć przyniesie społeczne korzyści, a on sam potwierdzi swoją wyjątkowość.

Jednak władza, którą sobie uzurpuje – władza nad życiem i śmiercią – staje się dla niego przekleństwem. Zamiast wyzwolić, prowadzi do destrukcji psychicznej. Narastające wyrzuty sumienia, rozchwianie emocjonalne i moralne rozterki sprawiają, że Rodion popada w coraz głębszą izolację i cierpienie, co ostatecznie wiedzie go do konieczności przyznania się do winy i odbycia kary na katordze. W efekcie Dostojewski pokazuje, że przekonanie o własnej „nadludzkości” i przyjęcie roli sędziego nad innymi potrafi zniszczyć człowieka od wewnątrz.

---

Mistrz i Małgorzata – Michaił Bułhakow

W Mistrzu i Małgorzacie Michaiła Bułhakowa wątek Poncjusza Piłata unaocznia dramatyczną stronę sprawowania władzy politycznej. Piłat, rzymski namiestnik Judei, choć zdaje sobie sprawę z niewinności Jeszui Ha-Nocri, w obawie przed cesarzem wydaje na niego wyrok śmierci. Sceny te podkreślają, że władza bywa brzemieniem – Piłat, choć może decydować o życiu i śmierci, nie jest wolny w podejmowanych decyzjach. Narzucona mu przez system zależność czyni go zakładnikiem politycznych układów, a sumienie nie pozwala mu zapomnieć o moralnym rozdarciu.

Bułhakow pokazuje, że wraz z przywilejami i siłą sprawowania władzy przychodzi też odpowiedzialność, a nierzadko cierpienie – Piłat jest skazany na wieczny niepokój duszy, stając się więźniem własnych lęków i wyrzutów sumienia.

---

Kordian – Juliusz Słowacki

W dramacie Kordian Słowackiego tytułowy bohater staje przed dylematem zamachu na cara – tyrana i wroga ojczyzny. W tym kontekście władza objawia się jako prawo do zadawania śmierci w imię sprawy narodowej. Kordian, przekonany o słuszności wyzwolenia Polski, nie jest jednak w stanie dokonać zbrodni, choć ma ku temu sposobność.

Jego wewnętrzne rozdarcie – czy wolno mu przejąć funkcję kata w obliczu ciemiężonego narodu? – prowadzi do psychicznego załamania. Słowacki ukazuje, że sama władza decydowania o czyimś życiu może być zbyt wielkim ciężarem, szczególnie dla kogoś o wrażliwości i sumieniu Kordiana. To dramatyczne pęknięcie między poczuciem odpowiedzialności za ojczyznę a lękiem przed dokonaniem krwawego czynu sprawia, że bohater popada w obłęd, nie mogąc unieść moralnego brzemienia.