2. Człowiek wobec niestałości świata.

Księga Koheleta ukazuje człowieka w obliczu zmieniającego się świata, w którym nic nie jest trwałe. Najbardziej rozpoznawalny cytat – „marność nad marnościami i wszystko marność” – bywa również oddawany jako „ulotne, jakże ulotne, wszystko jest ulotne”. Ta myśl obrazuje przekonanie, że wobec przemijania nie mają znaczenia dobra materialne ani nawet ludzka mądrość. Wszystko to jest jedynie „pogonią za wiatrem”, ponieważ i bogaty, i ubogi, i człowiek mądry, i głupi podlegają nieuchronności śmierci.

Kohelet nie wzywa jednak do skrajnego pesymizmu czy odrzucenia całego świata. Wręcz przeciwnie – radzi, by doceniać proste przyjemności: owoc pracy rąk, bliskość ukochanych osób oraz drobne radości życia codziennego. Takie podejście chroni przed popadaniem w rozpacz z powodu nieuchronnego upływu czasu. Nie jest to hedonistyczna zabawa za wszelką cenę, lecz świadome korzystanie z darów życia, przy jednoczesnej świadomości jego kruchości.

Kluczowe przesłanie Księgi Koheleta wskazuje jednak Boga jako punkt odniesienia, jedyny trwały fundament w świecie pełnym zmian. Bóg, będąc wieczny i poza ludzkimi ograniczeniami, nadaje sens wszystkim ludzkim wysiłkom. Poprzez zawierzenie Jemu człowiek może odnaleźć spokój i nadzieję wykraczającą poza granice doczesności. To właśnie ukierunkowanie się na transcendencję sprawia, że człowiek nie jest zdany wyłącznie na to, co ulotne i przemijające.

Z takiej perspektywy ludzka egzystencja zyskuje wymiar, w którym niesprawiedliwość i cierpienie nie są ostatecznymi wyrokami, lecz stają się częścią większego planu. Kohelet przypomina, że w świecie mogącym na pierwszy rzut oka wydawać się pozbawionym sensu, wyłącznie pamięć o Bogu i życie zgodne z Jego wolą stanowią ratunek przed przytłaczającym poczuciem przemijania. Dzięki temu przesłaniu człowiek, choć świadom nieuchronnej śmierci i niestałości wszystkiego, co ziemskie, może odnaleźć nadzieję w trwałych wartościach i zachować wewnętrzny pokój.

• Marność nad marnościami – wszystko jest marnością, co podkreśla przemijanie i ulotność działań ludzkich.
• Wartość pracy – praca służy do jedzenia, picia i przyjemności, wskazując na konieczność równowagi między dążeniami a czerpaniem radości z życia.
• Nieuchronność śmierci – śmierć sprawia, że bogactwa i mądrość tracą trwałość, podkreślając brak stabilności w życiu.
• Akceptacja rzeczywistości – zachęta do cieszenia się teraźniejszością zamiast poszukiwania trwałości w zmiennym świecie.
• Duchowa perspektywa – relacja z Bogiem jako fundament do radzenia sobie z niestabilnością świata i osiągnięcia ostatecznego zrozumienia.

„Król Edyp” Sofoklesa
Klasycznym przykładem ludzkiej bezradności wobec losu jest historia Edypa. Mimo wysiłków, by uniknąć przepowiedzianej mu tragedii, bohater nieświadomie wypełnia okrutne fatum. Sofokles w ten sposób zadaje fundamentalne pytanie o wolną wolę i determinizm: czy człowiek jest w stanie zmienić swój los, czy jedynie odgrywa już z góry zapisany scenariusz? Edyp, targany nieświadomą winą, symbolizuje tragiczny wymiar ludzkiego istnienia. Jego próby kontrolowania sytuacji kończą się fiaskiem, co podkreśla niestałość świata i ograniczone możliwości jednostki w zderzeniu z nieuchronnym przeznaczeniem.

„Lalka” Bolesława Prusa
W dziewiętnastowiecznej Warszawie, ukazanej przez Bolesława Prusa, niestałość przybiera kształt dynamicznych przemian społecznych i ekonomicznych. Główny bohater – Stanisław Wokulski – to człowiek przedsiębiorczy, próbujący odnaleźć się w coraz szybciej zmieniającej się rzeczywistości. Z jednej strony motywuje go chęć zdobycia fortuny, z drugiej – nieszczęśliwa miłość do Izabeli Łęckiej. Wraz z rozwojem handlu i zmian w strukturze społecznej Wokulski musi dostosowywać się do reguł nowoczesnego kapitalizmu, a jednocześnie odkrywa, że owe reguły często sprzyjają wyobcowaniu i rozczarowaniu. Niestałość świata w „Lalce” uderza więc zarówno w sferę uczuć, jak i w sferę zawodową, kreując obraz człowieka zagubionego w meandrach przeobrażającej się cywilizacji.

„Rok 1984” George’a Orwella
W dystopijnej wizji Orwella niestałość staje się jeszcze bardziej przytłaczająca, ponieważ przybiera formę kontrolowanej przez władzę manipulacji rzeczywistością. W świecie, gdzie historia jest permanentnie przepisywana, a prawda staje się kwestią politycznej decyzji, jednostka traci punkt odniesienia. Winston, główny bohater, uświadamia sobie, że władza nie tylko narzuca mu kłamstwa, lecz także niszczy zdolność do obiektywnego rozpoznania faktów. Ta nieustanna presja i niepewność rodzą poczucie bezsilności i alienacji – człowiek nie wie, gdzie szukać prawdy, skoro ona sama jest wciąż przekształcana według potrzeb rządu. „Rok 1984” pokazuje, że w świecie totalitarnej kontroli ludzkie pragnienie autentyczności i indywidualnej wolności zostaje zdominowane przez nieprzewidywalność i fałsz.

„Obcy” Alberta Camusa
Zupełnie inny aspekt niestałości odsłania „Obcy”. Meursault, główny bohater, zachowuje się w sposób niezrozumiały dla otoczenia – nie kieruje nim emocjonalna reakcja na zbrodnię, jakiej się dopuszcza, a raczej chłodne obserwowanie własnego życia. Camus stawia pytanie o sens istnienia i moralność w świecie, który sam w sobie wydaje się absurdalny i przypadkowy. Meursault nie potrafi odnaleźć stałego kompasu etycznego, bo otaczająca go rzeczywistość jest chaotyczna i nieprzewidywalna. Owocuje to głęboką alienacją, gdyż społeczeństwo, przyzwyczajone do ustalonych schematów postępowania, odrzuca kogoś, kto w obliczu absurdalności życia nie wykazuje konwencjonalnych reakcji.

„Proces” Franza Kafki
W kontekście niestałości świata warto przywołać jeszcze „Proces” Franza Kafki. Bohater powieści, Józef K., zostaje aresztowany bez wyjaśnienia, a jego próby zrozumienia i obrony przed niejasnymi zarzutami napotykają na mur biurokratycznej maszyny. Kafka kreuje wizję świata, w którym przepisy i struktury władzy są nieprzejrzyste, a człowiek, próbując dociec sensu wydarzeń, tylko jeszcze bardziej gubi się w labiryntach systemu. Ta bezsilność K. wobec nieznanych praw i niezrozumiałych reguł doskonale obrazuje, jak absurdalna, zmienna i niepojęta może być rzeczywistość – zwłaszcza gdy jednostce nie pozostawia się żadnych stabilnych punktów odniesienia.