40. Co może determinować ludzkie postępowanie?

Na ludzkie postępowanie wpływają warunki życia, przekonania, emocje i relacje z innymi. Wskazanie tych czynników nie oznacza jednak, że każda decyzja jest nieuniknionym skutkiem okoliczności. W Zbrodni i karze Fiodora Dostojewskiego działanie Raskolnikowa wynika ze splotu biedy, izolacji, pychy i przyjętej idei, lecz powieść nie zwalnia go z odpowiedzialności za dokonany wybór.

Istotne znaczenie ma otoczenie bohatera. Rodion mieszka w ciasnym pokoju, ma długi i doświadcza niedostatku. Wycofuje się z kontaktów, przerywa zwykłą aktywność i coraz więcej czasu spędza z własnymi rozważaniami. Nędza ogranicza perspektywy, a osamotnienie utrudnia konfrontowanie pomysłów z doświadczeniem innych ludzi. Warunki te pomagają zrozumieć narastający kryzys, lecz nie są wystarczającą przyczyną zabójstwa. W rozmowie z Sonią Raskolnikow przyznaje, że mógł próbować zarabiać pracą, ale nie chciał. Nie każdy człowiek żyjący w biedzie podejmuje taką samą decyzję. Powieść pozwala więc odróżnić silną presję sytuacji od całkowitego pozbawienia możliwości wyboru.

Drugim czynnikiem jest teoria ludzi niezwykłych. Rodion zakłada, że jednostki zdolne do wielkich osiągnięć mogą przekraczać powszechne zakazy. Przykład Napoleona staje się dla niego punktem odniesienia w pytaniu o własne miejsce w świecie. Zabójstwo lichwiarki ma sprawdzić, czy bohater potrafi sam ustanowić granice działania. Idea łączy się z osobistą ambicją: nie chodzi już tylko o rozważanie, jak urządzić społeczeństwo, ale o potwierdzenie swojej wyjątkowości. Raskolnikow podporządkowuje konkretne ludzkie życie abstrakcyjnemu podziałowi. Przekonanie przyjęte bez krytycznej oceny staje się narzędziem usprawiedliwiania przemocy i wzmacnia emocjonalną potrzebę wyższości.

O rzeczywistych motywach wiele mówi zachowanie po zbrodni. Rodion ukrywa zrabowane przedmioty pod kamieniem, nie wykorzystując ich do pomocy rodzinie ani do poprawy własnych warunków. Podważa to wyjaśnienie, że kierowała nim wyłącznie potrzeba pieniędzy. W wyznaniu złożonym Soni przyznaje, że ważna była próba własnej siły. Jednocześnie potrafi wcześniej i później okazywać współczucie, między innymi przekazując pieniądze rodzinie Marmieładowa. Ta sprzeczność nie unieważnia winy, lecz utrudnia sprowadzenie bohatera do jednej cechy. W człowieku mogą współistnieć odruch solidarności i dążenie do dominacji, a jego postępowanie zależy od tego, której skłonności nada pierwszeństwo.

Znaczenie relacji uwidacznia się szczególnie w kontakcie z Sonią. Ona również zna biedę i krzywdę, ale kieruje się troską o bliskich oraz wiarą. Odmienność jej postawy pokazuje, że podobne warunki materialne nie wyznaczają jednego sposobu działania. Sonia nie przyjmuje usprawiedliwień Rodiona i wzywa go do odpowiedzialności, jednocześnie nie zrywając więzi. Rozmowy z nią i nacisk Porfirego współtworzą drogę ku przyznaniu się. Nie działają jednak jak natychmiastowy przełącznik: nawet po wyroku bohater długo broni dawnego obrazu siebie. Wpływ innych otwiera możliwość zmiany, ale nie zastępuje osobistej decyzji.

Podobny splot przyczyn przedstawia Makbet Williama Szekspira. Przepowiednia czarownic podsuwa bohaterowi wizję królewskiej przyszłości, a Lady Makbet podważa jego odwagę, gdy waha się przed zbrodnią. Znaczenie tych bodźców zależy jednak od jego własnej ambicji. Makbet potrafi wskazać obowiązki wobec Dunkana i rozumie, dlaczego nie powinien go zabijać, a mimo to wybiera przemoc. Zestawienie z Raskolnikowem pokazuje, że zewnętrzna zachęta lub usprawiedliwiająca idea mogą wzmocnić pragnienie już obecne w człowieku. Wyjaśnienie wpływu otoczenia nie oznacza zatem przeniesienia całej odpowiedzialności na żonę, przepowiednię czy warunki społeczne.

Ludzkie postępowanie kształtuje wiele nakładających się czynników, których nie należy redukować do jednej przyczyny. Historia Raskolnikowa pokazuje zwłaszcza niebezpieczne połączenie presji życiowej z pychą i ideą odmawiającą innym równej wartości. Pozostawia zarazem miejsce na odpowiedzialność oraz zmianę sposobu działania dzięki relacji i krytycznej ocenie własnych przekonań.

• Teza. Na decyzje wpływają warunki życia, idee, emocje i relacje. Wyjaśnienie tych wpływów nie oznacza automatycznego zwolnienia człowieka z odpowiedzialności.
• Bieda i izolacja. Nędza oraz wycofanie pogłębiają kryzys Rodiona, lecz nie czynią zbrodni nieuniknioną. Sonia w podobnie trudnych warunkach wybiera troskę o innych.
• Idea i ambicja. Teoria ludzi niezwykłych usprawiedliwia pragnienie wyjątkowości. Zabójstwo ma sprawdzić, czy Raskolnikow potrafi postawić własną wolę ponad zakazem.
• Weryfikacja motywów. Niewykorzystany łup podważa wyjaśnienie zbrodni samą potrzebą pieniędzy. Wyznanie Soni ujawnia osobistą próbę siły, a nie wyłącznie zamiar pomocy.
• Kontekst: Makbet. Przepowiednia i nacisk żony wzmacniają ambicję bohatera. Nie odbierają mu świadomości moralnych racji przeciw zabójstwu ani odpowiedzialności za wybór.
• Wniosek. Splot przyczyn pomaga rozumieć działanie, ale go nie usprawiedliwia. Relacje z innymi mogą natomiast wspierać ponowną ocenę przekonań i zmianę postawy.

„Makbet” — William Szekspir

Na Makbeta oddziałują przepowiednia czarownic i namowy Lady Makbet, ale ich skuteczność wiąże się z jego ambicją. Przed zabójstwem Dunkana bohater rozważa moralne argumenty przeciw zbrodni, więc nie działa bez świadomości konsekwencji. Podobnie Raskolnikow wykorzystuje ideę jednostki niezwykłej, aby nadać uzasadnienie własnemu pragnieniu siły. Oba utwory pokazują współdziałanie bodźców zewnętrznych i osobistych dążeń. Żaden z tych czynników nie wystarcza do unieważnienia odpowiedzialności bohatera za krzywdę.

Propozycja sformułowania: Przepowiednia Makbeta i teoria Raskolnikowa stają się niebezpieczne, ponieważ spotykają się z pragnieniem potwierdzenia własnej wielkości.

„Antygona” — Sofokles

Antygona postępuje zgodnie z obowiązkiem wobec zmarłego brata i przekonaniem o wyższości praw boskich nad zakazem Kreona. Jej wybór pokazuje, jak silnie wartości mogą kształtować działanie nawet w obliczu zagrożenia życia. W zestawieniu z Raskolnikowem ważna jest jednak różnica treści przekonań: Antygona broni obowiązku wobec drugiego człowieka, a Rodion przyznaje sobie prawo do odebrania życia. Sama stanowczość nie przesądza więc o moralnej wartości motywu.

Propozycja sformułowania: Oboje działają pod wpływem przekonań, ale trzeba ocenić także to, czy ich idee chronią innych, czy pozwalają ich krzywdzić.

„Lalka” — Bolesław Prus

Uczucie Wokulskiego do Izabeli Łęckiej wpływa na jego ambicje i starania o wejście do arystokratycznego środowiska. Majątek staje się nie tylko środkiem utrzymania, ale narzędziem zbliżenia do wyidealizowanej kobiety. Ten przykład pokazuje, że postępowania nie da się wyjaśnić samym interesem ekonomicznym: ważne bywają emocje i obraz przyszłości, który człowiek tworzy. Podobnie u Raskolnikowa pieniądze nie wyczerpują motywacji, choć jego cel i wybrany sposób działania są zupełnie inne.

Propozycja sformułowania: Wokulski i Raskolnikow przypominają, że za działaniem dotyczącym pieniędzy mogą kryć się pragnienia ważniejsze dla bohatera niż sam zysk.